1 - هريك از دو شىء يا چند شىء ، واجب بوده ولى به نحو تخيير « 1 » . يعنى ترك هركدام جايز نيست مگر با اتيان بدل و ديگرى . به عبارت ديگر ، ترك هركدام جايز است به شرط آنكه ديگرى را اتيان كرد . مثلا ترك اطعام و صيام جايز است در صورتى كه عتق رقبه انجام شود . يا ترك صيام و عتق رقبه جايز است در صورتى كه اطعام صورت گيرد .
2 - تنها : يكى از آن دو يا چند شىء ( و نه هريك از آنها ) ولى به نحو غير معيّن واجب است . « 2 » مثلا تنها يكى از اطعام يا صيام يا عتق رقبه واجب بوده ولى آن يكى ، معيّن
هامش
كه امكان وقوعى آن را محال مىدانند ، مىگويند ؛ واجب ، آن است كه مكلّف در آوردنش ملزم بوده و تركش جايز نباشد و اين معنا با جواز ترك در واجب تخييرى كه مستلزم ترك چند واجب و تبديلش به واجب ديگر بوده منافات دارد . از طرفى گفتهاند : تعدّد مراد لازمهاش تعدّد اراده و اجمال و ابهام در اراده كه مستلزم جهل بوده مىباشد . ولى از آنجا كه وقوع واجب تخييرى هم در عرف بالوجدان وجود دارد و مولاى عرفى به عبدش امر مىكند « برو به بازار يا پنير يا شير و يا تخممرغ بخر و بياور » و گفته شد ؛ در شرع نيز واقع شده است ، بنابراين ، در صدد توجيه نحوهء تعلّق امر به اين واجب برآمده تا مأمور به را در اين نوع واجب معيّن كنند .
مضافا آنكه : در جواب از منافات بين واجب تخييرى با معناى واجب مىتوان گفت ؛ عدم جواز ترك در هر وجوبى متناسب با نحوهء وجوب آن واجب است . اگر وجوب به نحو تخيير و على البدل به چند چيز تعلّق گيرد ، عدم جواز ترك آنهم اين است كه تمام آنها ترك نشود بلكه واجب است يكى از آنها على البدل اتيان شود . چنان كه وجه مشترك در اقوال ياد شده نيز همين است كه ترك همه جايز نمىباشد . بنابراين ، در واجب تخييرى نيز ترك ، جايز نبوده و مكلّف ، ملزم به آوردن مأمور به مىباشد .
( 1 ) - يعنى واجب در اين قول ، متعدّد است . ولى تعدّدى كه مكلّف ، مخيّر بين يكى از آنها مىباشد .
چنان كه شيخ طوسى در « العدّة 1 / 220 » مىفرمايد : « و الّذى اذهب اليه : انّ الثّلاثة لها صفة الوجوب الّا انّه يجب على المكلّف اختيار احدها . »
( 2 ) - يعنى واجب در اين قول بر خلاف قول اوّل ، يكى مىباشد نه اينكه هر دو شىء يا چند شىء ، متّصف به وجوب مىباشند . ولى اين يك واجب ، تعيّن در هيچيك از دو شىء يا چند شىء ندارد .