ما فى كلّ منهما من الغرض . . . كذلك . . . امكانه . . . فى انّه . . . بانّه محال : ضمير در « منهما » به شيئين و در « امكانه » به استيفاء و در « بانّه » به تخيير بين اقلّ و اكثر برگشته و در « انّه » به معناى شأن بوده و مشاراليه « كذلك » . نيز « كلّ واحد منهما » هريك از دو شىء يعنى متعدّد بودن واجب مىباشد .
اذا وجد كان هو الواجب . . . و لو كان . . . به . . . عليه . . . لكنّه ليس كذلك : ضمير نايب فاعلى در « وجد » ضمير در كان اوّلى و ضمير « هو » كه ضمير فصل بوده و در « كان » دوّمى و در « به » و در « عليه » به اقلّ و در « لكنّه » و در « ليس » به « ما يقال » برگشته و مشاراليه « كذلك » محال مىباشد .
فانّه . . . هو الاكثر . . . فى ضمنه . . . لجميع اجزائه حينئذ . . . حصوله : ضمير در « فانّه » به معناى شأن بوده و ضمير « هو » به محصل غرض و در « ضمنه » و در « اجزائه » به اكثر و در « حصوله » به غرض برگشته و مقصود از « حينئذ » يعنى « حين وجود الاكثر » مىباشد .
لو لم يكن فى ضمنه كان وافيا به ايضا . . . بينهما . . . بالوجوب حينئذ كان بلا مخصّص :
ضمير در « لم يكن » به اقلّ و در « ضمنه » و در « كان » اوّلى به اكثر و در « به » به غرض و در « بينهما » به اقلّ و اكثر و در « كان » دوّمى به تخصيص برگشته و مقصود از « حينئذ » يعنى « حين دخل جميع اجزائه فى حصوله » بوده و مقصود از « ايضا » همچون فرض اقلّ در ضمن اكثر مىباشد .
فانّ الاكثر بحدّه يكون مثله على الفرض رسّم بماله من الحدّ . . . فى ضمنه : ضمير در « بحدّه » و در « يكون » به اكثر و در « مثله » به اقلّ و در « له » به ماء موصوله كه « من الحدّ » بيانش بوده و در « ضمنه » به طويل و ضمير نايب فاعلى در « رسّم » به خط برگشته و مقصود از « على الفرض » فرض دخيل بودن همهء اجزاء اكثر همچون اقلّ در حصول غرض مىباشد .
و معه . . . تخصيصه بما لا يعمّه . . . هذا الفرض الخ : ضمير در « معه » به مثال خط و در
نهاية الوصول ( شرح فارسى كفاية الأصول ) ( فارسى ) — صفحة 572
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٥٧٢