خبر براى مبتدا بوده و ضمير در « عنها » و در « كانت » به جهت برگشته و در « انّه » به معناى شأن مىباشد .
الّا انّه لمّا كان . . انّما ذهبوا اليه . . . كان المهمّ . . . و عدمها : ضمير در « انّه » به معناى شأن بوده و در « ذهبوا » به قائلين و در « اليه » به اقتضاء در ضد خاصّ و در « عدمها » به مقدّميّت برگشته و « كان » اولى با اسمش كه « عمدة » بوده و اضافه به بعدش شده و خبرش ، جملهء « انّما ذهبوا الخ » فعل شرط و « كان » دوّمى با اسم و خبرش ، جملهء جواب براى « لمّا » مىباشد .
انّ توهّم . . . ضدّه ليس . . . و قضيّتها الممانعة بينهما . . . و هو توهّم فاسد : ضمير در « ضدّه » به شىء و در « ليس » و ضمير « هو » به توهّم و ضمير در « قضيّتها » به معاندت و در « بينهما » به وجودين برگشته و كلمهء « قضيّتها » مبتدا و كلمهء « الممانعة » خبر مىباشد .
و ذلك . . . لا تقتضى . . . اجتماعهما فى التّحقّق : مشاراليه « ذلك » فاسد بودن توهّم بوده و ضمير در « لا تقتضى » به معاندت بين شيئين و در « اجتماعهما » به شيئين برگشته و مقصود از « التّحقّق » وجود مىباشد .
و حيث . . . بين احد العينين و ما هو نقيض الآخر و بديله بل بينهما : مقصود از « احد العينين » مثلا ازالهء نجاست از مسجد بوده و مقصود از « الآخر » عين ديگرى مثلا صلاة بوده و ضمير « هو » به ماء موصوله به معناى عمل و در « بديله » كه عطف تفسيرى براى « نقيض الآخر » بوده به « الآخر » برگشته و وقتى مقصود از « الآخر » عين ديگر مثلا صلاة بوده ، بنابراين ، مقصود از « ما هو نقيض الآخر » ترك صلاة بوده و جملهء « لا منافاة الخ » فعل شرط براى « حيث » بوده و جوابش جملهء « كان احد العينين الخ » مىباشد .
كان احد العينين مع نقيض الآخر و ما هو بديله : مقصود از « احد العينين » و مقصود از « الآخر » و « نقيض الآخر » همانند قبلى بوده و ضمير « هو » به ماء موصوله و در « بديله » كه همانند قبلى ، عطف تفسيرى براى « نقيض الآخر » بوده به « الآخر » برمىگردد .
نهاية الوصول ( شرح فارسى كفاية الأصول ) ( فارسى ) — صفحة 454
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٤٥٤