نمونهء سوّم : وقتى كه مرجع ضمير در جمله ، مشخّص نيست . يعنى اجمالى كه از نوع مغالطهء ممارات مىباشد . « 1 » مثل قول شخصى كه از او درباره برترين اصحاب رسول اكرم ( ص ) سؤال شود و در جواب بگويد : « من بنته فى بيته » كسى كه دخترش در خانه اوست . « 2 » يا مثل قول عقيل در وقتى كه معاويه به او دستور داد تا به على ( ع ) دشنام گويد : او گفت :
« امرنى معاويه ان أسبّ عليّا الا فالعنوه » معاويه مرا امر كرده تا به على دشنام گويم ، آگاه باشيد ، پس لعنت كنيد او را . « 3 »
795 - نمونهء چهارم از اجمال لفظ چگونه است ؟ ( و قد يكون الاجمال . . . ابوه يقاربه )
ج : مىفرمايد : گاهى به هم ريختگى كلام و تركيب جمله موجب اجمال در لفظ و مقصود از آن مىشود . مثل قول شاعر :
و ما مثله فى النّاس مملّكا * ابو امّه حىّ ابوه يقاربه
هامش
( 1 ) - مغالطهء ممارات چنانچه مصنّف در كتاب « المنطق 3 / 480 » آورده آن است كه مغالطه در تركيب الفاظ حادث مىشود و نه آنكه اشتباه و اشتراكى در خود الفاظ باشد . بنابراين ، تركيب و تأليف الفاظ ، موجب اشتراك و اشتباه مىشود . چنانچه در اين دو مثال ، ابهام و اجمال از جهت اشتراك عود ضمير مىباشد .
( 2 ) - اگر مراد از « من » موصوله ، ابو بكر باشد ، ضمير در « بنته » به آن برگشته و ضمير در « بيته » به رسول اكرم ( ص ) برمىگردد و مقصود ابو بكرى است كه دخترش در خانهء رسول اكرم است و اگر مراد از « من » موصوله ، على ( ع ) باشد ضمير در « بنته » به رسول اكرم برگشته و ضمير در « بيته » به « من » موصوله كه على ( ع ) باشد برمىگردد و مقصود على بن ابى طالبى است كه دختر رسول اكرم در خانهء اوست . در صورت اوّل ، دلالت بر افضليّت ابو بكر و در صورت دوّم ، دلالت بر افضليّت على ( ع ) مىكند .
( 3 ) - مرجع ضمير مفعولى در « فالعنوه » مشخّص نيست كه آيا معاويه بوده يا على ( ع ) مىباشد . كه در صورت اوّل ، عقيل ، خود معاويه را لعن كرده است و در صورت دوّم ، على ( ع ) را كه اين نوع سخن از باب زيركى عقيل مىباشد چرا كه قرينهء خارجيّه وجود دارد كه او معاويه را اراده كرده است .