793 - اجمال لفظ چگونه و به چه معنا بوده و مصنّف چند منشأ براى اجمال لفظ را ذكر كرده و نمونه اوّل آن چيست ؟ ( و اما اللّفظ فاجماله . . . و اسم المفعول )
ج : مىفرمايد : اجمال لفظ به دليل اسباب متعدّدى بوده كه شمردنشان مشكل و متعذّر مىباشد « 1 » ولى شش نمونه آن ذكر مىشود كه نمونهء اوّل ، آن است كه اگر لفظ مجمل ، لفظ مفرد باشد ، منشأ اجمالش به واسطهء مشترك لفظى بودنش « 2 » بوده در حالى كه قرينهء معيّنه بر دلالتش بر يكى از معانىاش به نحو معيّن وجود نداشته باشد . مثل كلمهء « عين » كه مشترك بين چند معنا و كلمهء « تضرب » كه مشترك بين مخاطب و غايب است « 3 » و يا مثل كلمهء « المختار » كه مشترك بين اسم فاعل ( اختياركننده ) و اسم مفعول ( اختيارشده ) مىباشد . « 4 »
794 - مورد و نمونهء دوّم و سوّم از اجمال لفظ چگونه است ؟ ( و قد يكون اجماله . . . الا فالعنوه )
ج : مىفرمايد : نمونهء دوّم در جايى بوده كه اجمال به واسطهء آن است كه لفظ مفرد مجمل ، در معناى مجازى استعمال شده است . « 5 »
هامش
( 1 ) - مصنّف در كتاب « المنطق 3 / 478 » موارد را احصاء نموده است .
( 2 ) - مصنّف در « المنطق 3 / 478 ، المغالطة باشتراك الاسم » اشتراكى را كه موجب اجمال و مغالطه مىشود را اعمّ از اشتراك لفظى دانسته و شامل اشتراك لفظى ، نقل ، مجاز ، استعاره ، تشبيه ، تشابه و يا اطلاق و تقييد مىداند .
( 3 ) - مثال براى موردى است كه اشتراك لفظ بين دو يا چند معنا به لحاظ وضع مىباشد .
( 4 ) - مثال براى موردى است كه اشتراك بالعرض و به واسطهء اعلال مىباشد و گرنه اسم فاعل با اسم مفعول متفاوت بوده و تنها در بعضى موارد و ابواب صرفى به واسطهء اعلالى كه در آن صورت مىگيرد مشترك مىشوند .
( 5 ) - اين مورد نيز از جمله موارد مغالطهء به اشتراك اسم مىباشد .