كان قسيما لها : ضمير در « كان » به مقسم و در « لها » به اقسام برمىگردد .
و عليه : ضمير در « عليه » به بيانى كه در ملاحظهء ماهيّت و نگاه به آن گذشت برمىگردد .
معناها اعتبارها : هر دو ضمير مؤنّث به ماهيّت مهمله برمىگردد .
لكن ليس هو الخ : ضمير « هو » اسم براى « ليس » و به لا به شرط برگشته و خبرش كلمهء « المصطلح عليه » مىباشد .
فانّ لهم : ضمير در « لهم » به علماء برمىگردد .
على هذا : مشاراليه « هذا » توضيح يادشده در ملاحظهء ماهيّت مىباشد .
1 - لا به شرط اىّ الخ : يعنى « الأولى لا به شرط الخ » كلمهء « الأولى » مبتدا و كلمهء « لا به شرط الخ » خبر مىباشد .
و ذاتيّاتها و هى الماهيّة بما هى هى : تمامى ضماير مؤنّث به ماهيّت برمىگردد .
الّتى يقتصر فيها النّظر على ذاتها و ذاتيّاتها و هى : ضماير مؤنّث به ماهيّت برمىگردد .
2 - لا به شرط مقسمىّ : يعنى « الثّانية لا به شرط مقسمىّ » كلمهء « الثّانية » مبتدا و كلمهء « لا به شرط » خبر و كلمهء « مقسمىّ » صفت براى اين خبر مىباشد .
و هو الماهيّة الّتى تكون الخ : ضمير « هو » به لا به شرط قسمى برگشته و مؤنّث بودنش به اعتبار خبرش بوده و ضمير در « تكون » به ماهيّت برمىگردد .
الى ما هو خارج عن ذاتها : ضمير « هو » به ماء موصوله به معناى قيد و ضمير در « ذاتها » به ماهيّت برمىگردد .
و المقصود بلا به شرط هنا : مشاراليه « هنا » مقسمى مىباشد .
لا انّ المراد بلا به شرط هنا : مشاراليه « هنا » مقسمى مىباشد .
و ليس هذا الخ : مشاراليه « هذا » لا به شرط مقسمى مىباشد .
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 493
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٤٩٣