و خلاصه اينكه همانا ملاك در دلالت اقتضاء دو چيز است : اوّل : اينكه باشد دلالت ، مقصود . دوّم : باشد كلام اينكه صدق نكند ( كلام ) يا صحيح نباشد ( كلام ) بدون آن ( دلالت اقتضاء ) و فرقى نمىباشد در اين ( دلالت اقتضاء ) بين اينكه باشد ( مقدّر ) لفظ مضمر يا معناى مقصود ، حقيقى يا مجازى .
نكات دستورى و توضيح واژگان
دلالة الاقتضاء : يعنى « الاوّل دلالة الاقتضاء » كلمهء « الاوّل » مبتدا و بدل اوّل تفصيلى براى « الثلاث » و كلمهء « دلالة الاقتضاء » خبر مىباشد .
و هى : ضمير « هى » به « دلالة الاقتضاء » برمىگردد .
او صحّته . . . عليها : ضمير در « صحّته » به كلام و ضمير در « عليها » به دلالت اقتضا برمىگردد .
مثالها : ضمير در « مثالها » به دلالت اقتضاء برمىگردد .
يتوقّف على تقدير الاحكام : ضمير در « يتوقّف » به صدق كلام برمىگردد .
لتكون هى المنفيّة : ضمير در « لتكون » كه اسم آن بوده و ضمير « هى » كه ضمير منفصل بوده به آثار شرعيّه برگشته و كلمهء « المنفيّة » خبر مىباشد .
آثاره الشّرعيّة و احكامه : ضمير در « آثاره » و « احكامه » به ضرر برمىگردد .
و مثله : ضمير در « مثله » به « قوله » برمىگردد .
و صحّته تتوقّف : ضمير در « صحّته » به كلام و ضمير در « تتوقّف » به صحّت كلام برمىگردد .
فانّ صحّته عقلا تتوقّف : ضمير در « صحّته » به قول خداوند و ضمير در « تتوقّف » به « صحّته » برمىگردد .
فيكون من باب الخ : ضمير در « فيكون » به تقدير برمىگردد .
فيكون من باب المجاز فى الاسناد : ضمير در « فيكون » به تقدير برمىگردد .