است كه چيزى به آن ضميمه نشود نه به صورت دفعة و نه به صورت تدريجا . و در صورت ضميمه و وجود پيدا كردن اكثر ، اكثر محصل غرض است نه اقلى كه در ضمن اكثر است . اعم از اينكه اكثر با اقل دفعة موجود شده باشند يا تدريجا در هر دو صورت محصل غرض اكثر خواهد بود .
بعد از اينكه تخيير بين اقل و اكثر به تصوير كشيده شد ، مولى دو صورت دارد : « 1 » الف ) گاهى مولى غرض واحد دارد . در اين صورت واجب در حقيقت جامع بين اقل و اكثر است و تخيير بين اقل و اكثر ، تخيير عقلى خواهد بود .
ب ) گاهى مولى دو غرض دارد . در اين صورت تخيير بين اقل و اكثر ، شرعى خواهد بود به بيانى كه گذشت .
قوله : « فصل . . . » .
[ فصل . واجب كفائى ]
واجب كفايى : واجب كفايى به واجبى گفته مىشود كه مولى در آن غرض واحد دارد « 2 » كه ايجاد يك بار عمل در خارج محصل اين غرض مىباشد . اعم از اينكه ايجاد توسط تمامى و يا بعضى از مكلفين باشد . مثل صلوة بر ميت و ردّ سلام و . . .
واجب كفايى داراى احكام زير است :
1 ) وجوب آن بر عهدهى تمامى افراد مىآيد . پس تمامى افراد ، مكلّف خواهند بود به نحوى كه اگر تمامى آنها امتثال واجب را ترك نمايند تمامى مستحق عقاب هستند . چون هريك آن تكليفى را كه متوجه به اوست مخالفت نموده است .
2 ) اگر بعضى از مكلفين امتثال واجب نمودند ، بخاطر حصول غرض مولى واجب از بقيه ساقط مىشود .
3 ) اگر تمامى مكلفين به يك دفعه واجب را انجام دهند بدون اينكه تقدم و تأخّرى در بين باشد تمامى آنها مستحق ثواب هستند « 3 » ، چون تمامى موافقت با
هامش
( 1 ) - احراز اين دو صورت چگونه است ؟ ر ك : حاشيهى مرحوم مشكينى .
( 2 ) - ر ك : نهاية الافكار ، ج 1 ، ص 395 .
( 3 ) - انّ المثوبة عند فعل الكلّ لكلّ واحد بمقدارها اذا اتى واحد او هذا المقدار موزّع عليهم و كذا العقوبة عند ترك الكلّ و جهان . . . ر ك : حاشيهى مرحوم مشكينى .