در اكثر اجتماع واجب و غير واجب محقق شده است . « 1 »
ب ) گاهى اقل به شرط عدم انضمام زايد بر آن محصل غرض است . ولى اگر زايد به آن ضميمه شود محصل غرض اكثر با آن حد خاصى است كه اكثر دارد يعنى تمامى اجزاء اكثر در حصول غرض دخالت دارند . به بيان ديگر گاهى اقلّ به شرط لا ملاحظه مىشود . در اين نوع ، تخيير بين اقل و اكثر معقول است و وجهى براى اختصاص وجوب به اقل تنها نيست . « 2 »
نتيجه : در نوع اول ، تخيير محال و در نوع دوم ، تخيير ممكن است .
2 ) نظريهى مصنف : تخيير ممكن است به بيانى كه گفته شد .
اشكال : اقل و اكثر دو صورت دارند :
1 ) گاهى اقل و اكثر دفعة واحدة موجود مىشوند . به بيان ديگر براى اقل كه در ضمن اكثر است وجود مستقل نمىباشد . مثل خط قصير در ضمن خط طويلى كه دفعة ترسيم شده است كما اذا وضع القلم بطوله فى الحبر ثم وضع على القرطاس كذلك دفعة واحدة .
2 ) گاهى اقل و اكثر تدريجا موجود مىشوند . يعنى ابتداء اقلّ سپس اكثر موجود مىشود . به بيان ديگر براى اقل كه در ضمن اكثر است وجود مستقل مىباشد مثل تسبيحه واحده در ضمن تسبيحات اربع و يا مثل خط طويلى كه در ترسيم آن ، سكون فاصله شده است .
با حفظ اين نكته ، آنچه كه براى تصوير و امكان تخيير بين اقل و اكثر گفته شد در صورت دوم ، صحيح و در صورت اول ، باطل است .
جواب مصنف : در فرضى كه براى تصوير و امكان تخيير بين اقل و اكثر گفته شد فرقى به اين دو صورت نيست . چون در فرض مذكور ، اقل در صورتى محصل غرض
هامش
( 1 ) - انّ الشئ باعتبار اجزائه المقداريّة المحصلة للغرض اللّازم واجب و باعتبار اجزائه كذلك الغير المحصلة له مستحب او غيره . ر ك : حاشيهى مرحوم مشكينى .
( 2 ) - التخيير بين الاقل و الاكثر مع ملاحظة الاقلّ لا به شرط لا يعقل و مع ملاحظته به شرط لا به مكان من الامكان و يخرج ح عن الاقل و الاكثر لمبانية الشئ به شرط لا مع الشئ به شرط شىء كما هو واضح . و ببيان آخر محطّ البحث و الاشكال انّما هو فى الاقلّ الّذى اخذ لا به شرط و امّا المأخوذ به شرط لا فهو من قبيل المتباين مع الاكثر و لا اشكال فى جوازه . ر ك : فوايد الاصول محقق نائينى ، ج 1 ، ص 235 و مناهج ، ج 2 ، ص 88 .