فرموده
وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ
. « 1 »
حاصل معنى آيه پيشتر گذشت پس خداى تعالى در اين آيه خبر داد كه حشر دو قسم است يكى عام يعنى نسبت به همهكس و ديگرى خاصّ يعنى نسبت به بعضى .
نيز خداى تعالى در حالتى كه خبر داده از گفتهء ستمكاران كه در روز قيامت زنده مىشوند فرمود :
رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ
« 2 » يعنى اى پروردگار ما دوباره ما را بميراندى يكى در دنيا پيش از رجعت و ديگرى در روز رجعت و دو بار ما را زنده گردانيدى يكى در روز رجعت و ديگرى در روز قيامت پس به گناهان خود اقرار نموديم و از كردههاى خويش پشيمان شديم .
پس آيا به خلاص شدن از عذاب راهى هست و مراهل سنّت را در اين آيه تأويلى هست غلط و مردود و آن اين است كه مراد از قول خداى تعالى
رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ
« 3 »
اين است كه خداى تعالى ايشان را آفريد در حالتى كه مرده بودند . يعنى پيش از آفرينش حيات نداشتند و بعد از حيات ايشان را بميراند و اين تأويل باطل است و اين چنين كلام بر زبان عرب جارى نمىشود مگر به كسى كه به غير صفت مردگى متّصف باشد و در خصوص آنانكه خدا ايشان را آفريده در حالتى كه مردگانند و حيات ندارند گفته نمىشود كه خدا ايشان را بميراند و اين در حقّ كسى گفته مىشود كه مرگ بعد از حيات به او عارض شود .
همچنين گفته نمىشود كه خدا مرده را زنده گردانيد مگر اينكه بعد از آفريدن او مرده باشد و اين مطلب آشكار است براى كسى كه در آن تأمّل نمايد و بعضى از جماعت اهل سنّت چنان گمان كردهاند كه مراد از قول خداى تعالى
رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ
هامش
( 1 ) . سورهء نمل ، آيه 83 .
( 2 ) . سورهء غافر ، آيه 11 .
( 3 ) . همان .