469 . موافقت و مخالفت « 1 »
آيا لازم است شخص مكلف در مقام انجام وظيفه بهگونهاى عمل كند كه عمل او موافق احكام شرعى باشد ، يا عدم مخالفت كافى است ؟ به ديگر سخن آيا موافقت لازم است يا تنها مخالفت حرام است ؟ حقيقت اين است كه بين احكام فرعى و اصول اعتقادى تفاوت است ، زيرا در احكام شرعيه فرعيه قطعا مخالفت عملى حرام است ، ولى مخالفت التزامى حرام نخواهد بود . يعنى اگر كسى اعتقاد به عملى نداشته باشد درعينحال آن عمل را انجام دهد ، تكليف خود را انجام داده است . مثلا مىدانيم كه دفن ميّت واجب است و شخصى بدون اعتقاد به اين وجوب مردهاى را دفن كند ، در آن صورت واجب را انجام داده ، در نتيجه مستحق عقاب و كيفر نخواهد بود . و اما در اصول اعتقادى ، مخالفت عملى و التزامى هر دو حرام است .
تذكر : در صورتى كه انسان علم به تكليف داشته باشد ، در آن مورد موافقت عملى كه موجب قطع باشد و يا مخالفت عملى كه قطعآور باشد متصوّر است . اما در موردى كه دوران امر بين وجوب و حرمت باشد ممكن نيست عملى موجب قطع به موافقت يا مخالفت گردد . مثلا انسان منافقى از دنيا رفته نمىدانم آيا دفن بدن ميّت منافق واجب است يا حرام ؟ در اين صورت از دو حال خارج نيست يا اقدام به دفن آن منافق مىكنيم و يا او را رها مىكنيم . طبعا هيچيك از دفن و عدم دفن موجب قطع به موافقت يا مخالفت نخواهد بود ، بلكه موجب موافقت يا مخالفت احتمالى است . البته در مورد دوران موافقت يا مخالفت التزامى امكان دارد . با اين توضيح كه در مثال فوق التزام به هيچيك از وجوب و حرمت پيدا نمىكند . در نتيجه ممكن نيست در مورد دوران انسان با ترك يا انجام دادن عملى موافقت يا مخالفت قطعى را به دست آورد . اما التزام قلبى به حكم الهى واقعى ممكن است . « 2 »
470 . موسّع و مضيّق
به مبحث « واجب موسّع » رجوع شود .
471 . موضوع علم اصول « 3 »
در اين عنوان به سه مطلب اشاره مىشود : 1 . تمايز علوم ؛ 2 . موضوع علوم ؛ 3 . موضوع علم اصول .
دو مطلب اول در كتاب نهاية الاصول « 4 » چنين توضيح داده شده : قدما در دو چيز اتفاق دارند ،
هامش
( 1 ) . فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 10 و 24 .
( 2 ) . اصطلاحات الاصول ، « الموافقة و المخالفة » .
( 3 ) . كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 2 ؛ بدائع الافكار ، ص 9 ؛ نهاية الاصول ، ص 15 ؛ فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 26 ؛ اجود التقريرات ، ص 3 ؛ اصول الفقه ، ج 1 ، ص 6 ؛ تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 2 .
( 4 ) . نهاية الاصول ، ص 9 .