اما دربارهء قسم سوم يعنى تكليف و اجبار ، به اعمالى كه داراى عسر و حرج و مشقّت باشد ، آنچه از ادلّه در اين مورد استفاده مىشود منتفى بودن چنين تكليفى است . و قاعدهء نفى عسر و حرج نيز در چنين موردى است .
ادلّهء قاعدهء نفى عسر و حرج
1 . خداوند مىفرمايد : آيينى كه داراى مشقّت باشد بر شما وضع نگرديده است . « 1 » 2 . و باز مىفرمايد :
منظور خدا آسان گرفتن بر شماست نه سختگيرى . « 2 » 3 . پيامبر فرمود : ( مؤاخذه يا تكليف ) امورى كه در توان امّتم نيست مرفوع است . « 3 » 4 . و باز پيامبر فرمود : من با شريعتى آسان برانگيخته شدم . « 4 »
از مجموع آيات و روايات مستفيضه استنباط مىگردد كه ، خداوند از روى لطف و تفضّل احكام حرجى را از امّت پيامبر اسلام برداشته است . لذا خداوند از زبان پيامبر در شب معراج مىفرمايد :
بار الها كار دشوار را بر ما بار نكن ، همان گونه كه بر گذشتگان ما بار كردى . « 5 »
سؤال : مىدانيم كه در دين اسلام احكام بسيارى وجود دارد كه انجام دادن آن دشوار بوده و موجب عسر و حرج است . مثل جهاد ، عدم جواز فرار از ميدان جنگ ، روزه گرفتن در هواى گرم تابستان ، بنابراين چگونه ممكن است بين اين احكام و آيات و روايات و قاعدهء مستفاد از آنها التيام بخشيد ؟
جواب : رفع و يا عدم جعل احكام حرجى از باب لطف و امتنان خداوند بر امّت پيامبر اسلام است . بديهى است اگر در موردى رفع و يا عدم جعل خلاف لطف و امتنان بر امّت اسلامى باشد ، در آن صورت لطف و امتنان اقتضاى عدم اجراى قاعدهء مذكور را دارد . مثلا مصلحت جامعهء اسلامى اقتضاى جهاد و دفاع از كيان اسلام و ناموس و حيثيت امّت اسلامى را دارد . به يقين در چنين مواردى قاعدهء مزبور جارى نخواهد شد . به بيان روشنتر جريان اهمّ و مهم در ميان خواهد بود . زيرا همان گونه كه براى حفظ اسلام شهادت عزيزترين فرزندان اسلام يعنى ائمه معصومين ( ع ) پذيرفتنى است ، چگونه براى حفظ اسلام احكام شاق و دشوار مقبول نباشد ؟ البته اگر با جعل حكمى امّت و كلّ مكلّفين در عسر و حرج قرار نگيرند . بلكه عدهء خاصّى با چنين مشكلى روبهرو شوند . مثلا وضو يا روزه بر يك يا چند نفر حرجى باشد طبيعى است كه با استناد به اين قاعده وجود از آنها برداشته مىشود .
تبصره : قاعدهء نفى عسر و حرج بر عمومات احكام ( واجبات يا محرّمات ) حكومت دارد .
هامش
( 1 ) .« ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ . »سورهء مباركهء حج ، آيهء 77 .
( 2 ) .« يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ . »سورهء مباركهء بقره ، آيهء 185 .
( 3 ) . قال النبى ( ص ) « رفع عن امّتى تسعة . . . ما لا يطيقون » ، من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 59 ، حديث 132 .
( 4 ) . قال رسول اللّه « بعثت بالشريعة السمحة السهلة » ، القواعد الفقهية ، ج 1 ، ص 211 ، قال رسول اللّه يا عثمان : « لم يرسلنى اللّه تعالى بالرهبانية و لكن بعثنى بالحنيفيّة السّهلة السّمحة » . الكافى ، ج 5 ، ص 494 .
( 5 ) .« رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا » ،سورهء مباركهء بقره ، آيهء 285 .