باشد ، احترام آن پنجتن واجب است ، و در مثال نماز صبح به فرض كه از انجام جزئى از نماز عاجز باشد ، مثلا قادر نباشد ايستاده نماز بخواند ، در اينجا شرط ايستادن ساقط مىشود . اما چون قادر است نشسته نماز بخواند ، سقوط وجوب جزء موجب سقوط وجوب مركب نمىگردد .
ادلهء قاعدهء ميسور
براى اين قاعده به سه روايت استناد شده است : 1 . پيامبر فرمود وقتى شما را به چيزى امر كردم ، به هر مقدارى كه استطاعت داريد عمل كنيد . « 1 » 2 . على ( ع ) مىفرمايد : ميسور و ممكن به سبب معسور و غير ممكن ساقط نمىشود ، « 2 » يعنى اگر مكلّف از انجام بعضى از افراد يا اجزاء مركبى معذور باشد چنين عذرى باعث سقوط و عدم وجوب بقيهء افراد يا اجزاء ممكن و ميسور نخواهد بود . 3 - حضرت على مىفرمايد : اگر جزئى از يك تكليف قابل اجراء باشد و جزء ديگر نباشد ، « 3 » بايد جزء قابل اجراء را انجام داد . نه آنكه به بهانهء عدم توان انجام يك جزء همه را ترك كرد . و به اصطلاح :
آب دريا را اگر نتوان كشيد * هم به قدر تشنگى بايد چشيد
گرچه بعضى از علما ادلهاى غير از روايات را مورد استفاده قرار دادهاند ، اما عمدهترين دليل دو روايت اخير بهويژه روايت دومى است ، و ضعف سند اين روايات نيز با شهرت عملى و فتوايى فقها جبران گرديده است .
366 . قاعدهء نفى عسر و حرج « 4 »
براى روشن شدن قاعدهء فوق ذكر يك مقدمه ضرورى است ؛ رابطهء انسان با كارها ( اعم از فعل يا ترك ) از سه حال خارج نيست : 1 . كارهايى كه به آسانى قابل انجام است . مثل خوردن ، آشاميدن ، صحبت كردن . 2 . كارهايى كه انسان قادر به انجام دادن آن نيست . مثل پرواز به آسمان ( بدون وسيله ) و نفس نكشيدن انسان زنده . 3 . كارها و اعمالى كه انسان با مشقّت تمام قادر به انجام آن است . مثل روزه گرفتن در حال بيمارى .
امر و نهى و تكليف الهى به قسم اول محال نبوده و از نظر عقلى قبيح نخواهد بود . زيرا احكام تكليفيه به آن قسم از اعمال تعلّق گرفته است . بر خلاف قسم دوم كه تكليف به آنها قبح عقلى دارد .
زيرا عقلاى عالم تكليف به غير مقدور نخواهند داشت و به اصطلاح تكليف ما لا يطاق ندارند . پس خداوندى كه حكيم است به طريق اولى چنين دستورى نخواهد داشت . خداوند در قرآن مىفرمايد :
خداوند هركسى را به اندازهء توانش تكليف مىكند . « 5 »
هامش
( 1 ) . قال رسول اللّه ( ص ) « اذا امرتكم بشىء فاتوا منه ما استطعتم » ، صحيح مسلم ، كتاب الحجّ ، ج 2 ، ص 975 .
( 2 ) . قال على ( ع ) « الميسور لا يسقط بالمعسور » .
( 3 ) . « ما لا يدرك كلّه لا يترك كلّه » .
( 4 ) . فرائد الاصول ، ص 257 ؛ القواعد الفقهية ، ج 1 ، ص 209 ؛ عوائد الايّام ، ص 57 .
( 5 ) .« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها » .سورهء مباركهء بقره ، آيهء 285 و« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها » ،سورهء مباركهء طلاق ، آيهء 7 .