به ديگر سخن وقتى عقلاى عالم با عقل خود روايى يا ناروايى عملى را درك كردند قهرا شارع كه خود رئيس عقلاست ، اين حكم را خواهد داد . همان گونه كه شارع بهعنوان رئيس عقلاء اگر حكمى داشته باشد چون حكم او مطابق عقل سليم است ، طبعا عقلاى عالم نيز به چنان حكمى معتقد خواهند بود . « 1 »
برخى از اخبارىها منكر چنين ملازمهاى هستند . همان گونه كه بعضى از اصوليين نيز ( صاحب فصول ) منكر ملازمه واقعى هستند ، و فقط ملازمه ظاهرى را قبول دارند ، و مىگويند : گاهى شارع به جهت مصالح اهمّ از ارتكاب قبيح جلوگيرى نمىكند ، و مواردى را كه داراى مفسده است نهى نمىفرمايد . لذا پيامبر مىفرمايد : اگر بر امّتم دشوار نبود همه را امر به مسواك كردن مىنمودم . « 2 » و يا على عليه السلام مىفرمايد : خداوند بعضى از امور را به سكوت برگزار كرده است ، و اين سكوت از روى فراموشى نبوده است . « 3 » مرحوم نائينى در جواب صاحب فصول مىگويد : در صورت اعتراف به اينكه احكام تابع مصالح و مفاسد است ، و اينكه عقل چنين مصالح و مفاسدى را درك خواهد كرد ، طبعا انكار ملازمه پس از چنين اعترافاتى امر بىمعنايى است . « 4 »
365 . قاعدهء ميسور « 5 »
هرگاه مولى يا قانونگذار موضوع مركبى را كه داراى اجزاء و شرايطى است طلب كند ، و يا عام استغراقيى را درخواست كند ، اما مكلّف از انجام دادن آن مركب يا عام به صورت كامل عاجز گردد ، آيا دستور مولى نسبت به مقدار ميسور باقى است ؟ يا آن مقدار ميسور و ممكن نيز با سقوط معسور و غير ممكن ساقط مىشود ؟ و يا در مثال عام استغراقى : هرگاه مولى گفته باشد : تمام دانشمندان را احترام كن . و مكلّف قادر نباشد كه مأمور به را به صورت كامل انجام دهد ، تكليف چيست ؟ آنچه در بين علما شهرت دارد اين است كه : درصورتىكه مكلّف قادر نباشد مطلوب مولى را به صورت كامل انجام دهد ، امّا بتواند بخشى از آن را محقّق كند ، بايد همان مقدار ممكن و ميسور را بياورد . زيرا عجز از انجام كلّ باعث سقوط انجام مقدار ممكن و ميسور نخواهد بود . و اسم آن را قاعدهء ميسور يا قاعدهء ما لا يدرك و يا قاعدهء استطاعت ناميدهاند . بدين ترتيب از مثالهاى مذكور نتيجه مىشود ، اگر فردى از احترام تمام دانشمندان عاجز باشد اما قدرت احترام برخى از آنها را داشته باشد ، طبعا بايد آنان را احترام كند . و در مثال مركب اگر از احترام هر ده نفر عاجز باشد ولى توان احترام پنج نفر را داشته
هامش
( 1 ) . عدل الهى ، ص 34 .
( 2 ) . قال رسول اللّه ( ص ) « لو لا اشقّ على امّتى لامرتهم بالسّواك » ، بحار الانوار ، ج 80 ، ص 340 .
( 3 ) . قال على « انّ اللّه سكت عن اشياء و لم يسكت عنها نسيانا » ، نهج البلاغة ، كلمات قصار 105 .
( 4 ) . فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 63 .
( 5 ) . فرائد الاصول ، ص 294 ؛ كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 245 ؛ فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 254 ؛ مصباح الاصول ، ص 477 ؛ انوار الهداية ، ج 2 ، ص 386 ؛ عوائد الايّام ، ص 88 ؛ القواعد الفقهية ، ج 4 ، ص 121 .