كارهاى خود مىخواهى اين مرد انصارى را در تنگنا قرار دهى . « 1 »
مرحوم نائينى مىگويد : ضرر در مورد اضرار عمدى و غير عمدى است ، ولى ضرار شامل اضرار عمدى است ، و چنانچه در مقابل هم قرار گيرند ، « ضرر » زيان زدن غير ارادى است ، و « ضرار » به ضرر زدن ارادى اطلاق مىشود . « 2 »
3 . « لا » على الاصول در معناى حقيقى خود براى نفى جنس است ، و در سر هر جملهاى كه به كار رود دلالت مىكند كه آنچه بعد از « لا » قرار مىگيرد به كلّى در عالم خارج وجود ندارد ، مثل لا رجل فى الدار يعنى هيچ مردى در خانه نيست . بنابراين ظاهر عبارت « لا ضرر و لا ضرار » اين است كه در عالم خارج در اسلام ضرر وجود ندارد . آيا واقعا چنين است ؟ در حالى كه خود شاهد هستيم كه در عالم خارج ضرر وجود دارد . به همين دليل در معنى كردن اين جمله بين فقها اختلاف بروز كرده است ، كه تنها به چهار ديدگاه اشاره مىشود : اول ، شيخ مرتضى انصارى مىگويد : « لا » در جملهء لا ضرر « لاى » نفى جنس حقيقى نيست ، بلكه بايد كلمهاى را تقدير گرفت و آن « حكم » است . پس جمله در واقع چنين است ، « لا حكم ضررى » يعنى حكم ضررى در اسلام نيست . در اسلام احكامى كه موجب ضرر و ضرار باشد وجود ندارد ، به ديگر سخن خداوند راضى به ضرر بندگانش نيست ، چه آن ضرر از جانب خدا باشد يا از جانب انسانها نسبت به هم . « 3 » دوم : آخوند خراسانى مىگويد : جمله لا ضرر نفى حكم به لسان نفى موضوع است . به ديگر سخن موضوعاتى كه داراى احكامى هستند اگر عناوين اوليه آنها باعث ضرر باشند ، حكم آن برداشته مىشود . « 4 » مثلا وقتى مىگوييم وضو واجب است ، وضو « موضوع » و « وجوب » حكم است . يا وقتى گفته مىشود ، بيع لازم است . بيع « موضوع » و لزوم « حكم » است . سوم : امام خمينى مىگويد : « لا » در روايت « ناهيه » است . يعنى در اين حديث « لا » در معناى مجازى استعمال شده است . پس معناى حديث مىشود : ضرر و ضرار در اسلام حرام است . « 5 » چهارم : مرحوم نراقى مىگويد : « لا » در معناى اصلى خود استعمال شده با اين قيد كه ضرر در حديث ، ضرر تدارك و جبران نشده است . يعنى ضرر غير متدارك در اسلام وجود ندارد ، و شارع با اين حكم افراد را ملزم به جبران ضرر كرده است . يعنى هركسى كه موجب ضرر و زيانى نسبت به غير بشود بايد آن را جبران كند . لذا اضرار به غير موجب ضمان است مثل اتلاف و غصب . « 6 » توضيح بيشتر جهت تبيين ديدگاه شيخ انصارى و آخوند خراسانى اين است كه آخوند خراسانى مىگويد :
حديث لا ضرر نفى حكم به لسان نفى موضوع كرده است . مثلا وقتى مىگويد : « ربا بين پدر و فرزند
هامش
( 1 ) . تهذيب الاصول ، ج 3 ، ص 94 .
( 2 ) . منية الطالب ، ج 2 ، ص 199 ، فحاصل الفرق بين الضرر و الضرار أنه لو كان حكم او فعل يلزم منه الضرر من دون تعمد فهو الضرر و اما ان كان عن قصد الى ورود الضرر و تعمّد عليه فهو الضرار .
( 3 ) . فرائد الاصول ، ص 315 .
( 4 ) . كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 268 .
( 5 ) . تهذيب الاصول ، ج 3 ، ص 117 .
( 6 ) . عوائد الايام ، ص 18 .