كلّى را دارد ، بر خلاف قاعده فقهيه كه صلاحيت استنتاج حكم جزئى را هم دارد . 2 . مسئلهء اصولى مفيد به حال مجتهد بوده و مقلّد از آن بهرهاى ندارد ، بر خلاف قاعدهء فقهيه كه نتيجه آن مفيد به حال مقلّد بوده و مجتهد نيز مىتواند براساس آن فتوى صادر كند . « 1 » گرچه شيخ مرتضى انصارى و آقا ضياء عراقى در تفاوت بين قاعدهء اصولى و فقهى نظر ديگرى دارند كه بهدليل طولانى شدن از ذكر آنها خوددارى مىشود . « 2 »
349 . قاعدهء الجمع مهما امكن اولى من الطّرح
به مبحث « جمع مهما امكن اولى من الطرح » رجوع شود .
350 . قاعدهء تجاوز « 3 »
هرگاه در انجام دادن عملى شك كرده باشيم در حالى كه زمان آن گذشته باشد ، و يا وارد جزء ديگر شده باشيم . « قاعدهء تجاوز » مىگويد : به شك خود اعتنا نكن .
مثال 1 . آفتاب طلوع كرده و من شك دارم آيا نماز صبح را به جا آوردهام يا خير ؟ با اعمال قاعده تجاوز حكم مىكنم كه نماز صبح را خواندهام ، و فراغ ذمّه حاصل شده .
مثال 2 . وارد ركوع شدم شك مىكنم آيا قرائت نماز را به جا آوردهام يا خير ؟ و يا وارد سجده شده شك مىكنم آيا ركوع را به جا آوردهام يا خير ؟ قاعدهء تجاوز از محلّ مىگويد : به شك خود اعتنا نكن و بگو به جا آوردهام . در كتاب اصول الاستنباط « 4 » ده روايت در مورد اين قاعده ذكر مىكند ، كه ما به ذكر دو روايت اكتفا مىكنيم : 1 . در صحيحهء زراره از امام صادق ( ع ) سؤال مىشود : شخصى در ركوع است شك مىكند آيا قرائت را به جا آورده يا خير ؟ تكليف چيست ؟ حضرت فرمود : بگذرد ( يعنى به شك خود اعتنا نكند . ) . عرض كرد : شك كرد آيا ركوع را به جا آورده يا خير ؟ در حالى كه در حال انجام دادن سجده است ، فرمود : بگذرد . بعد حضرت فرمود : وقتى از چيزى خارج و داخل در غير آن شدى به شك خود اعتنا نكن . « 5 » 2 . در روايت ديگر فرمود : اگر زمان انجام دادن امرى منقضى شده باشد و تو شك در انجام دادن آن كردى اعاده لازم نيست . « 6 » در اين قاعده در چهار مقام بحث خواهيم داشت .
مقام اول : آيا قاعدهء تجاوز همان قاعدهء فراغ است يا دو قاعده هستند ؟ برخى معتقدند كه قاعدهء
هامش
( 1 ) . فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 19 .
( 2 ) . بدائع الافكار ، ص 24 .
( 3 ) . فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 618 ؛ فرائد الاصول ، ص 410 ؛ نوار الهداية ، ج 1 ، ص 119 ؛ اصول الاستنباط ، ص 287 ؛ اصطلاحات الاصول ، « قاعدهء تجاوز » ؛ القواعد الفقهية ، ج 1 ، ص 264 .
( 4 ) . اصول الاستنباط ، ص 288 .
( 5 ) . قال الصادق « يا زراره اذا حرجت من شىء ثم دخلت فى غيره فشكّك ليس بشىء » ، تهذيب الاحكام ، ج 2 ، باب 16 ، حديث 1459 .
( 6 ) . « و ان شككت بعد ما خرج وقت الفوت و قد دخل حائل فلا اعاده عليك . »