303 . ظنّ موضوعى
به ظنّى كه در حكم شرعى اخذ شده باشد ، « ظنّ موضوعى » گويند . مثال : « اگر ظنّ و گمان به جاسوس بودن شخصى پيدا كرديد او را دستگير كنيد . »
304 . ظنّ نوعى
به ظنّى كه براى نوع مردم از كلام خاص بهوجود مىآيد . « ظنّ نوعى » گويند .
305 . ظنّى الدّلالة
به مبحث « قطعى الصدور » رجوع شود .
306 . ظواهر الفاظ
در ميان احتمالات از معانى يك لفظ ، آن معنايى كه زودتر به ذهن آيد . ظاهر آن لفظ خواهد بود . در ظواهر الفاظ دو بحث مطرح است : الف . بحث در اصل ظهور كه آيا فلان لفظ ظاهر در چه معنايى است ؟ ب . بحث در حجيّت ، پس از اثبات ظهور لفظى در معنايى آيا آن لفظ در آن معنى حجّت است يا خير ؟
دربارهء قسمت الف ، و تشخيص اصل ظهور راههايى ذكر شده است : 1 . وضع الفاظ : هرگاه انسان دريابد كه فلان لفظ براى فلان معنى وضع شده است ، در نتيجه لفظ ظاهر در همان معنى است . مثلا احراز گردد كه صيغه « افعل » براى « وجوب » وضع شده است ، طبعا هر زمانى كه صيغهء مزبور بدون قرينه استعمال گردد مفيد وجوب خواهد بود . 2 . قرينهء عام يا خاص اقامه شود مبنى بر اراده فلان معنى از فلان لفظ ( البته احتياج به اقامه قرينه در جايى است كه لفظ در غير معنايى كه برآن وضع شده استعمال گردد . و يا لفظ مشترك در بيشتر از يك معنى باشد . ) . 3 . بهوسيلهء تبادر يا « عدم صحّت سلب و صحّت حمل » و يا « اطّراد » ظهور تشخيص داده شود . 4 . با رجوع به « اصولى » همانند اصالة عدم الاشتراك ، اصالة الحقيقه ، اصالة الظهور و . . . كشف ظاهر كند .
دربارهء قسمت ب ، بايد گفت : بحث از حجيّت ظواهر از فروعات مباحث « كتاب » و « سنّت » است .
به بيان ديگر بحث از حجيّت ظواهر براى آن است كه اگر حجيّت اثبات شود ظاهر قرآن و سنّت قابل تمسّك و استدلال است ، و الّا خير . چون على الاصول عمل به « ظنّ » حرام است ، « 1 » مگر دليل قطعى اقامه شود ، و ظواهر نيز از ظنون است ، پس بايد دليل يقينى بر حجيّت ظواهر پيدا كنيم تا تمسّك به ظواهر آيات و روايات روا باشد . « 2 »
هامش
( 1 ) . به مبحث « ظنّ » رجوع شود .
( 2 ) . به مبحث « كتاب » و « سنّت » رجوع شود .