خطاب مثل اجتماع اراده و كراهت و حبّ و بغض . 3 . امتناع به جهت نفس خطاب مثل اجتماع ضدّين . 4 . امتناع به جهت لوازم خطاب مثل القاء در مفسده و تفويت مصلحت . همچنين ايشان در كتاب ديگر خود مىگويد : امكان تعبّد قابل اثبات نيست ، زيرا دليلى وجود ندارد . اما آنچه مهم است ردّ ادله امتناع است . زيرا با ردّ آنها ادلهء اعتبار ظنون ، حاكم خواهد بود . سپس در مقام ردّ ادله امتناع برمىآيد . « 1 »
دربارهء قسمت « ب » . ( آيا اصل در « ظنون » حجيّت است يا عدم حجيّت ؟ ) امام خمينى مىگويد :
در مورد هر ظنّى كه علم به حجيّت و اعتبار آن نداشته باشيم اصل عدم حجيّت جارى گشته و به چنين ظنّى نمىشود احتجاج كرد و اثرى مترتّب نمود . « 2 » همچنين شيخ انصارى مىگويد : تعبّد به ظنّى كه دليلى بر تعبّديت نداشته باشد به ادلهء چهارگانه حرام است . « 3 » از آنچه گذشت مىتوان فهميد كه ظنّ ذاتا حجت نبوده اما قابليت حجت شدن را دارد . پس هرجا دليل بر حجيّت ظنى اقامه نشد اصل عدم حجيّت جارى است . بنابراين براى اثبات عدم حجيّت نيازى به استدلال به آيه « قول به غير علم » و « روايت قضا » ( آنگونه كه شيخ انصارى « 4 » بيان داشته ) نيست .
شيخ انصارى مىگويد : عمل به ظنّ چهار صورت دارد « 5 » : 1 . عمل به ظنّ همراه با التزام به آن .
توضيح اينكه هرگاه دليل ظنّيى بر وجوب يا حرمت عملى اقامه شود و مكلّف براساس آن دليل ظنّى با اعتقاد به اينكه مؤدى ظنّ حكم الهى است عمل كند و ازقضا آن عمل مخالف اصول لفظيّه يا اصول عمليه باشد ، چنين اقدامى حرام و داراى دو عقاب خواهد بود . مؤاخذه و عقاب اوّل بهدليل اصل تشريع ، و مؤاخذه ديگر بهدليل بىاعتنايى به اصول ( عمليه يا لفظيه ) است . 2 . عمل به ظنّ با التزام به اينكه مؤدى آن حكم الهى است و اتفاقا آن عمل موافق اصل باشد . عمل به ظنّ با كيفيت مذكور نيز حرام بوده و به دليل تشريع داراى عقاب واحد خواهد بود . 3 . عمل به ظنّ به اميد رسيدن به واقع ، بدون آنكه مدلول ظنّ به شرع نسبت داده شود ، و يا مخالف اصول باشد . عمل به ظنّ با شرايط ذكر شده عمل به احتياط نام دارد و مستوجب ثواب خواهد بود . 4 . عمل به ظنّ بدون انتساب به شرع درصورتىكه مدلول آن مخالف اصل باشد . عمل به چنين ظنّى بهدليل مخالفت با اصل حرام است .
دربارهء قسمت ج . ( در مقام اثبات آيا ظنونى كه حجت شناخته شده باشند ، وجود خارجى دارند يا خير ؟ ) جواب مثبت است . زيرا حجيت ظنونى همانند خبر واحد ، شهرت ، ظواهر الفاظ ، اماره و . . .
فى الجملة اثبات شده است .
295 . ظنّ اطمينانى
به مبحث « ظنّ غالب » رجوع شود .
هامش
( 1 ) . انوار الهداية ، ج 1 ، ص 189 .
( 2 ) . انوار الهداية ، ج 1 ، ص 224 .
( 3 ) . فرائد الاصول ، ص 30 « التعبد بالظن الذى لم يدل على التعبدية دليل محرم بالأدلة الأربعة » .
( 4 ) . فرائد الاصول ، ص 32 .
( 5 ) . مأخذ پيشين ، همانجا .