ظاهرى شده است . اما بنا بر طريقيت در صورت اصابه ، مخالفت با واقع و در صورت خطا ، تجرّى خواهد بود . 5 . در بعضى از موارد بنا بر سببيّت مجزى است و بنا بر طريقيت مجزى نيست . مثال : اگر انسان عادلى خبر داد كه سوره جزء نماز نيست ، و مكلّف براساس اين خبر نماز بىسوره به جا آورد ، سپس معلوم شد كه سوره جزء نماز است ، بنا بر سببيّت چنين نمازى صحيح و بنا بر طريقيت باطل خواهد بود .
آيا اماره طريق است يا سبب ؟
حق اين است كه « اماره » بهعنوان طريقيت حجّت است ، زيرا مهمترين دليل حجيّت اماره « بناء عقلاء » بود ، و عقلاء قطعا به جهت كاشفيت اماره از واقع و به اميد اينكه با اماره به واقع برسند ، آن را حجت دانسته و برطبق آن عمل مىكنند . « 1 »
255 . سدّ ذرايع و فتح ذرايع « 2 »
سدّ يعنى جلوگيرى كردن در مقابل فتح است . ذرايع جمع ذريعه در لغت بهمعناى وسيله و در اصطلاح تعاريف متعدّدى از ذرايع شده كه مناسبترين تعريف اين است : ذريعه وسيلهاى است كه منجر به احكام پنجگانه گردد . « 3 » بنابراين اگر آن وسيله منجر به امرى گردد كه مطلوب شارع باشد در آنجا « فتح ذرايع » است و اگر بهعكس منجر به مفسده گردد در آن صورت « سدّ ذرايع » خواهد بود .
طرفداران اصلى سدّ ذرايع ( مالكيه و حنابله ) مىگويند كارهاى مباحى كه وسيلهء انجام دادن عمل حرامى گردد ، حرام خواهد بود . مثل فروش انگور به كسى كه تصميم دارد با آن مشروب درست كند .
و يا فروش اسلحه به كسى كه قصد كشتن آدم بىگناهى را دارد ؛ و به بيان ديگر هر عملى كه مقدمه و وسيلهء حرام قرار گيرد بايد از آن جلوگيرى كرد و هر عملى كه مقدمه و وسيلهء كار مباحى گردد مباح است . عكس جريان فوق در فتح ذرايع مشاهده مىشود .
ادلهء طرفداران سدّ ذرايع « 4 » : الف . آيات ، از جمله آيات مورد استفاده طرفداران سدّ ذرايع آيهء 108 سورهء انعام است ، توضيح اينكه وقتى در صدر اسلام بعضى از مسلمانان به بتها ناسزا مىگفتند ، آيهاى نازل شد كه به بتها ناسزا نگوييد تا كفّار نيز خداوند را ناسزا نگويند . « 5 » چون ناسزا گفتن به خداوند حرام است و ناسزا گفتن به بتها مقدمهء ناسزا گفتن به خداوند است ، پس مقدمه حرام نيز حرام است .
هامش
( 1 ) . اصول الفقه ، ج 3 ، ص 40 .
( 2 ) . الاصول العامه للفقه المقارن ، ص 407 ؛ ابو زهره ، اصول الفقه ، ص 268 .
( 3 ) . هى الوسيلة المفضية الى الاحكام الخمسة ، الاصول العامه للفقه المقارن ، ص 408 .
( 4 ) . الاصول العامه للفقه المقارن ، ص 408 .
( 5 ) .« وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ . »سورهء انعام ، آيهء 108 .