را از روى تقليد يا شبههاى نفى كرده باشد . اما شرايط روايتكنندگان : 1 . مخبرين از نظر كثرت به اندازهاى باشند كه تبانى بر كذب همگى محال باشد . 2 . به چيزى كه خبر مىدهند علم داشته باشند .
3 . مستند علم آنها حس باشد .
بنابراين اخبار افراد بسيار به معقولات ، ( مثل حدوث عالم و وحدت صانع ) خبر متواتر نام ندارد .
4 . تمام طبقات بهطور مساوى علم به مضمون خبر داشته باشند ، البته طبقهء اول به مشاهده و طبقات بعدى به تواتر علم خواهند داشت .
تعداد راويان در خبر متواتر چندتاست ؟ در عدد راويان خبر متواترى كه موجب علم باشد ، اختلاف است . اكثر علما به جاى عدد ، معيار و ملاك ارائه كرده ، و عدد را داير مدار آن دانستهاند ، و آن معيار « علم » است . يعنى تعداد افرادى كه از كثرت آنان علم به گفتهء آنان حاصل شود . بنابراين ممكن است در طبقهاى به گفتهء « صد نفر » چنين علمى حاصل نگردد ، و در طبقهاى با « ده نفر » محقق شود .
اقسام خبر متواتر
خبر متواتر بر سه قسم است : 1 . خبر متواتر لفظى ؛ 2 . خبر متواتر معنوى ؛ 3 . خبر متواتر اجمالى . « 1 »
215 . خبر متواتر اجمالى
وقتى مطلبى را از معصوم با الفاظ گوناگون با دلالتهاى گسترده يا محدود نقل كنند ، به آن « متواتر اجمالى » گويند . مثلا در يك جا از معصوم نقل مىشود : « خبر مؤمن حجت است . » در جاى ديگر گفته مىشود : « خبر انسان موثق حجت است . » در بيان سوم مىآيد : « خبر عادل حجت است . » از مجموع آن روايات علم اجمالى بهدستمىآيد كه بعضى از آنها از معصوم صادر شده است . حد اقل علم اجمالى به صدور روايتى كه مضمون آن از همه ضيقتر و محدودتر است ، ثابت مىگردد كه در عبارات فوق « خبر عادل حجت است » ، خواهد بود .
216 . خبر متواتر لفظى
خبر متواتر لفظى خبرى است كه الفاظ معين و مشخص به تواتر نقل شود . مثل « من كنت مولاه فهذا على مولاه » . ( هركه من مولاى اويم پس على مولاى اوست . ) كه عين همين عبارت به تواتر از پيامبر ( ص ) نقل گرديده است .
217 . خبر متواتر معنوى
خبر متواتر معنوى خبرى است كه با الفاظ مختلف بيان شود ، اما همگى مفيد يك معنى باشند .
هامش
( 1 ) . نهاية الاصول ، ص 486 .