صاحب كتاب گلشن راز « 1 » مىگويد :
جناب كبريايى لاابالى است * منزه از قياسات خيالى است
اما اماميه معتقدند : ظلم و ستم منهاى نظر شارع ذاتا متصف به قبح و زشتى است ، و در مقابل عدل و داد متصف به نيكويى و خوبى است ، و انجام اعمال قبيح از خداوند محال است . بنابراين اماميه با قاطعيت طرفدار اين انديشه است كه خداوند عادل است ، و ذرهاى ظلم بر بندگان روا نمىدارد و بههمينجهت به آنان عدليه گويند .
استدلال اشاعره « 2 »
مهمترين دليل اشاعره براى اثبات عقايدشان اين است كه اگر خوبى و بدى از مفاهيم عقلى باشند ، به هيچ وجه معيار ثابتى نخواهند داشت . زيرا عقول در قضاوت متفاوتاند . ممكن است يك گروه عملى را خوب بداند ، در مقابل گروه ديگر همان عمل را بد به شمار آورد . در نتيجه نمىتوانيم تشخيص خوبى و بدى را بهعهدهء عقل سپاريم . بلكه بايستى معيار را نظر شرع قرار دهيم ، علاوه برآن از نسبيت خوبىها و بدىها نتيجه مىگيريم كه خوبى و بدى ذاتى افعال نيست ، و الا قابل تغيير نمىبود . بلكه خوب هميشه خوب و بد بايستى هميشه بد باشد .
پاسخ به اشاعره
عدليه در رد چنين شبههاى مىگويند : در ادراكات عقى از جهت عقل هيچگونه اختلافى وجود ندارد و اگر دوگانگى به چشم مىخورد ، بدان جهت است كه عقل تحت تأثير تمايلات و انگيزههاى انفعالى قرار گرفته است .
اگر در جامعهاى ازدواج همجنس بسيار عادى ، و بلكه مورد حمايت است ، و همجنسبازى شكل قانونى به خود مىگيرد ، گرچه در جامعه ديگر اين عمل ننگ و عار بوده ، و عمل غير انسانى تلقى مىگردد ، اما اين عمل بر خلاف فطرت را نمىتوان به پاى عقد خالص گذاشت ، بلكه اينگونه قضاوتها به جهت اختلاط عقل به هزاران انگيزههاى انفعالى - هواهاى نفسانى و فرهنگهاست . و در جواب شبهه نسبيت خوبىها و بدىها بايد گفت :
هامش
( 1 ) . كتاب گلشن راز از شيخ محمود شبسترى از عرفاى بزرگ قرن هفتم هجرى است ، كه توسط شيخ محمد لاهيجى از عرفاى قرن نهم شرح شده است . شارح در توضيح شعر فوق مىگويد : « اشارتست به حديث قدسى » هؤلاء فى و لا أبالي بمعاصيهم و هؤلاء فى و لا أبالي بطاعتهم » ، ص 437 كتاب مذكور .
( 2 ) . ابو الحسن اشعرى پيشواى اشعريهاست كه در سال 260 يا 270 در بصره متولد ، و در سال 320 يا 330 در بغداد وفات يافته است . و در « مشرع الزوايا » دفن گرديد . وى شاگرد ابو اسحاق مروزى فقيه و ابو على جبائى بود . و نخست پيرو اعتزال بود ، سپس از قول به عدل و خلق قرآن برگشت ، و مذهب جديدى بهوجود آورد . قريب 55 كتاب و رساله را از تأليفات او مىشمرند . لغتنامه دهخدا .