سير تدوين حديث
طبق احاديث مسلم در زمان رسول اكرم ( ص ) نوشتن احاديث آزاد بوده ، و پارهاى از احاديث ضبط شده است و هريك از صحابهء رسول اكرم به اندازهء استعداد علمى خويش احاديثى را يادداشت كردند ، و احيانا اين كار با دستور و تشويق خود پيامبر ( ص ) انجام مىگرفته است . ولى پس از رحلت رسول اكرم در ميان اصحاب اختلاف ظاهر گرديد كه خلفاى ثلاثه از اين عمل شديدا جلوگيرى ، و آن را غير مشروع اعلام كردند . اما عدهاى ديگر به كتابت و ضبط احاديث مشغول شدند ، و ديگران را نيز تشويق به اين كار كردند .
كه امير المؤمنين ( ع ) و پيروان او ، بهويژه امام مجتبى ( ع ) جزو اين گروه بودند . بنابراين مسلمين از نظر كتابت و تدوين حديث به دو دسته تقسيم شدند : عدهاى طرفدار نوشتن حديث ، ( على و پيروان آن حضرت ) و عدهء ديگر مخالفت كتابت حديث ( ابو بكر ، عمر ، عثمان و پيروانشان « 1 » ) .
دكتر جعفرى مىنويسد : « تأليفات اهل سنت در مورد تدوين حديث عموما اينگونه هستند كه در طول قرن اول هجرى ، در زمينهء تدوين احاديث كارى صورت ندادند ، و اگر يادداشتهاى جداگانه و كوتاهى نيز وجود داشت عنوان يك كتاب در احاديث را نداشت . اكثر احاديث به صورت حديث مرسل بود . . . اما در فقه اماميه از كتاب قانون به نام « جامعه » اسم برده مىشود ، كه به صورت طومار و به طول هفتاد متر بوده است . و به املاى پيامبر و خط على ( ع ) نوشته شده است . فرزندان على ( ع ) بنا به نوشتههاى موجود اوقات خود را در ثبت و ضبط احاديث مىگذراندند . چنان كه شاگردان امام صادق ( ع ) غالبا نزد خود مجموعهاى از احاديث داشتند . بعدها از گردآورى اين مجموعهها ( اصول و فروع كافى ) تأليف محمد بن يعقوب كلينى تهيه شد ، و نيز پس از او كتاب من لا يحضره الفقيه و استبصار و تهذيب فراهم گرديد . » « 2 »
نجاشى از محمد بن عذافر صيرفى نقل مىكند كه « من با ( حكم بن عيينه ) نزد ابو جعفر ( ع ) بوديم .
حكم از امام سؤال مىكرد ، و امام باقر ( ع ) نسبت به وى احترام و عنايتى مبذول مىداشت . تا در يك مسئله اختلاف پيدا كردند ، امام باقر ( ع ) به فرزندش فرمود : برخيز كتاب جدم امير المؤمنين را بياور .
فرزند امام باقر ( ع ) كتابى آورد بسيار بزرگ و درهمپيچيده . آنگاه امام باقر ( ع ) فرمود : اين كتاب خط على ( ع ) و املاى رسول خداست . » « 3 »
مير داماد در كتاب الرواشح السماوية از كافى به روايتى صحيح نقل كرده كه از حضرت صادق ( ع ) شمارهء گناهان كبيره را پرسيدم ، حضرت فرمود : در كتاب على ( ع ) هفت قسم شمرده شده است . « 4 »
« نراقى » در كتاب جامع السعادات آورده : عن ابى جعفر قال وجدنا فى كتاب على ان رسول اللّه قال « 5 » . . .
هامش
( 1 ) . سيرى در صحيحين ، ج 1 ، ص 38 .
( 2 ) . مكتبهاى حقوقى در حقوق اسلام ، ص 227 .
( 3 ) . سيرى در صحيحين ، ج 1 ، ص 42 .
( 4 ) . ادوار فقه ، ج 1 ، ص 408 و 409 .
( 5 ) . مأخذ پيشين ، همانجا .