هدايت و ضلالت چيست و دوزخ را براى چه مصلحتى آفريدهاند و دوزخيان كدام طايفهاند .
بر سماع راست هر كس چير نيست * لقمهى هر مرغكى انجير نيست
خاصه مرغى مردهاى پوسيدهاى * پر خيالى اعميى بىديدهاى
نقش ماهى را چه دريا و چه خاك * رنگ هندو را چه صابون و چه زاك
نقش اگر غمگين نگارى بر ورق * او ندارد از غم و شادى سبق
صورتش غمگين و او فارغ از آن * صورتش خندان و او ز آن بىنشان
راست : درست و مطابق واقع ، يكى از دوازده مقام موسيقى .
زاك : جسمى معدنى و بلورى شكل كه چون آب بدان رسد سياه شود ، زاج .
اگر « سماع » را بمعنى شنيدن و « راست » را بمعنى حق فرض كنيم آن گاه معنى بيت چنين مىشود كه هر كسى مستعد شنيدن حقيقت نيست ، حرف حق تلخ است از آن جهت كه مخالف ميل و هواى نفسانى است و كسى تحمل حق مىكند كه از هوى و آرزو رسته باشد ، اين چنين كسان در ميان مردم كمتر وجود دارند ، هيچ كسى نيست كه ميل و هواى نفس از او گسسته شود هر چند كه ببالاترين مدارج كمال انسانى رسيده باشد ، آدمى حق را وقتى تحمل مىكند كه بر خلاف ميل او گفته نشود ، در غير اين صورت هيچ كسى براى شنيدن حق آمادگى ندارد چنان كه هر مرغى انجير نتواند خورد زيرا مطابق مثل معروف :
مرغى كه انجير مىخورد نوكش كژ است . ( جع : شرح مثنوى شريف ، ج 1 ، ذيل : ب 580 ) .
يا بگوييم ، عاميان بويژه آن گاه كه دين و كيش را از روى جهل و تعصب فرا مىگيرند ، امور محال و نامعقول را خوش تر و زودتر مىپذيرند تا حرفى را كه