مىسازد زيرا داورى و ترجيح در موردى صورت مىگيرد كه دو نظر يا دو چيز بر انسان عرضه شود ، داورى نسبت بيك چيز بدون وجود طرف مقابل متصور نيست مثل اينكه قاضى دادگسترى تا نزاعى و خلافى نباشد ، مأمور رسيدگى نتواند بود ، كسانى كه چيزهاى مختلف مىبينند يا بنظرهاى متفاوت گوش مىدهند ، بالطبع وسعت اطلاع بيشتر و تشخيص قوى تر دارند پس جنگ رنگ با بىرنگ موافق حكمت آفرينش است .
و اگر ظهور وحدت در كثرت مراد باشد آن گاه مىتوان گفت كه اسما و صفات متقابل و يا طبايع مختلف مخلوقات هر يك تقاضاى ظهور و تجلى در عالم خلق و شهادت مىكنند و نتيجهى آن ، ظهور قدرت حق و مراتب استعداد خلق است خواه خير يا شرير و خواه مومن يا كافر و بنا بر اين اختلافى كه در موجودات تعين پذير مىبينيم و نيز خلاف آنها با حضرت بىنشان ، مقتضاى حكمت الهى است بواسطهى آن كه رفع خلاف و رجوع بوحدت صرف ، مستلزم آنست كه احكام عالم صورت از ميان بر خيزد و اسرار خلقت پنهان ماند .
يا نه اين است و نه آن حيرانى است * گنج بايد جست اين ويرانى است
آن چه تو گنجش توهم مىكنى * ز آن توهم گنج را گم مىكنى
چون عمارت دان تو وهم و رايها * گنج نبود در عمارت جايها
عمارت جاى : محل معمور و آبادان ، جاى عمارت بر طريق اضافهى مقلوب .
پيشتر گفتيم ( ذيل : ب 313 ) كه حيرت دو نوع است ، حيرتى ناشى از تردد و شك و حيرتى از فرط معرفت و غلبهى شهود جمال ، اكنون گوييم كه حيرت وقتى روى مىدهد كه دلايل اثبات و نفى حكمى يا وجود و عدم چيزى مساوى باشد ، درين حالت ذهن از كار مىماند و توسل بدليل منقطع مىشود