كافر پير ار پشيمان مىشود * چون كه عذر آرد مسلمان مىشود
عوانى : عمل و صفت عوان يعنى سرهنگ ديوان و مأمور اجراى ديوان قضا و حسبت . جع : شرح مثنوى شريف ، ج 1 ، ذيل : ب ( 806 ) .
پا از سر ندانستن : بكنايت ، بحيرت گران و سخت در افتادن .
خود خوردن : بانديشه فرو رفتن ، غصه خوردن بىاظهار آن .
در روزگار پيشين كه ظالمان و ستمكاران هنوز به حساب روز قيامت معتقد بودند بهنگام مرگ كه در چاره بر روى آنها بسته مىشد از كار گذشته پشيمان مىشدند و توبه و انابه آغاز مىكردند ولى توبه به حكم شرع مقبول نمىافتاد ، مرد اعرابى از گفتههاى خود در چنان اضطرابى افتاد كه عوانان سخت گير بوقت مردن بدان دوچار مىشدند ، آن گاه مولانا به استناد حديثى كه در ذيل : ب ( 1194 ) ذكر كرديم اين حالت را از تاثير قضاى الهى مىداند ، انسان به حكم قضا دو اسبه بسوى چيزى مىتازد و فكر و انديشه به كار مىبرد تا آن را بيابد و يا كارى را بانجام رساند و به هيچ روى بنقصان يا ضرر آن توجه ندارد بلكه آن را مشتمل بر منافع بىشمار فرض مىكند ولى همين كه حكم قضا را اجرا كرد و چشم بند قضا را پيش چشمش برداشته شد ، عيوب و نقايص آن را در روشنايى خرد مىبيند و از كردهى پشيمان مىشود ، اين حالتى است كه بهنگام غلبهى ميل و رغبت براى هر كس دست مىدهد ، اشتباهاتى كه آدمى مرتكب مىشود و زيانهايى كه از اعمال خود بر مىگيرد ، سراپا مستند بغلبهى رغبت است كه در آن هنگام عقل از داورى معزول است ، زوال رغبت ، آدمى را به حال طبيعى باز مىآورد و عقل در كار مىايستد و زيبايى و زشتى عمل را با هم مىسنجد و نفع و ضرر را در ترازو مىگذارد پس اگر زشتى از زيبايى و زيان از سود بيشتر باشد پشيمانى آغاز مىشود و انگشت ندامت بدندان مىگزد در صورتى كه كنندهى فعل و معروض ندامت همان