بدان سبب كه ريشهى خود خواهى در وجود او سخت نيرومند ولى پنهان است و اين عمل نيك عجب و خود پسندى وى را بر مىانگيزد و بمخاطره عظيم مىافكند ، در مورد چنين كسى ترك آن عمل ، مطلوب تر است و اى بسا كس كه كارى به ظاهر زشت مىكند و آن سبب بيدارى او مىشود و از آن كار زشت نتيجهى مطلوب بدست مىآرد بدان جهت كه قهر نفس و شكست زندان هوى موقوف بر آن بوده است ، در علم اخلاق و مبانى شريعت ، امراض نفسانى و داروى آنها را وصف كردهاند اما تشخيص مرض و تعيين دوا و مقدار آن بر عهدهى طبيب الهى است همچنان كه در كتب طب جسمانى ، امراض بدن و علاج آنها را ياد مىكنند ليكن آنها بدون وجود طبيب حاذق فايده نمىبخشد ، علاج امراض قلب و باطن بوسيلهى كتب اخلاق همچنانست كه بيمارى از روى كتابهاى طب خود را درمان كند ، رجوع به علماء اخلاق و علوم ظاهر كه فاقد عمل هستند همان حكم دارد كه مريضى معالجهى خود را از داروساز ، طلب كند ، در مورد انفاق و امساك مىتوان گفت كه اگر چه موارد آن بموجب گفتهى علماء اخلاق و اهل ظاهر روشن است ولى نيت كسى كه انفاق مىكند و نتيجهاى كه از آن مىخواهد بگيرد و جهتى كه مال در آن صرف مىشود ، در خور ملاحظه و رعايت است ، مادهى نفاق دير گسل كه در سرشت غالب خلق ، زيركانه عمل مىكند گاه چنان خود را در پردهى نيكو كارى و خير انديشى نهان مىدارد كه انسان خود نيز ، زرق و تزوير آن را باز نمىشناسد ، بد مىكند و پندارد كه خوب مىكند ، كژ مىرود و گمان مىبرد كه به راه راست رفته است ، بدين نظر ، صوفيان اطاعت امر ولى را بر اصحاب بدايت و نو عهدان سلوك ، لازم و فريضه مىدانند ، اطلاع بر امر حق از طريق علوم رسمى ، كفايت نمىكند ، ادارك حقيقى ضرور است و آن كار دلى است كه منازل را بقدم صدق پيموده و بر مكايد نفس ، وقوف تمام يافته باشد .
شرح مثنوى شريف ( فارسى ) — صفحة 908
مساهمون: بديع الزمان فروزانفر
ص٩٠٨