ضرب
(
zarb
) ا . پ . خارپشت و سيخول .
ضرب
(
zarb
) ا . ع . مانند و همتا . و مرد رسا و تيز خاطر سبك گوشت چست و چالاك . و گونه و نوع و صنف از هر چيزى .
و تنك از هر چيزى . و باران سبك . و شهد سپيد ستبر و به اين معنى مذكر و مؤنث هر دو آيد . و جزء آخر از شعر . و ضرب المثل :
اعتبار چيزى به غير خودش .
ضرب
(
zarb
) م . ع . ضربه بالسيف و السوط و العصا ( بفتح الراء ) يضربه ( بكسر الراء ) ضربا و تضرابا : زد او را بشمشير و تازيانه و عصا . و ضرب له :
مثل آورد براى او و بيان نمود . و ضربت الطير : رفتند مرغان بطلب رزق . و ضرب على يده : عقد بيع نمود با وى . و ضرب على يديه : گرفت آن را . و بازداشت آن را .
و ضرب فى الارض ضربا و ضربانا :
برآمد براى بازرگانى . و برآمد براى جنگ با كفار . و نيز شتاب كرد و رفت . و ضرب على اذنه : خوابانيد او را . و بازداشت او را از شنيدن . قوله تعالى :
فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ
اى بعث عليهم النوم . و ضرب بنفسه الارض : اقامت نمود در جائى . و ضرب العرق : جنبيد آن رگ .
و ضرب الجرح ضربا و ضربانا :
پر شد آن جراحت از ريم و شديد شد درد آن جراحت . و قوله تعالى :
وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ
يعنى احاطه كرد بر ايشان خوارى و گدائى مثل آنكه چادر احاطه مىكند اهل خود را . و ضرب الله مثلا يعنى وصف كرد خداى و بيان نمود . و كذلك :
يضرب الله الحق و الباطل . و ضرب لكم من انفسكم اى مثلا . و ضرب الشيئ بالشيئ : آميخت آن چيز را به آن چيز . و ضرب البعير فى جهازه :
برميد آن شتر . و ضرب الخلاء : قضاى حاجت كرد و كذلك ضرب الغائط . و ضرب فى الماء : شنا كرد در آب . و ضربته الحية :
گزيد وى را آن مار . ضرب فلان : جنبيد فلان . و دراز گرديد . و روى گردانيد . و اشاره كرد . و ضرب الدهر بيننا : جدائى انداخت زمانه ميان ما . و ضرب بذقنة الارض : بددل شد و ترسيد . و ضرب الزمان : گذشت وقت . و ضربت الارض ( مجهولا ) : پشك زده شد آن زمين . و نيز ضرب : ورزيدن بزرگى و طلب كردن آن .
يقال : هو يضرب المجد اى يكسبه و يطلبه . و زرگرى نمودن .
ضرب
(
zarb
) ص . ع . درهم ضرب :
درم سكه شده ( وصف بالمصدر كقولهم ماء غور ) .
ضرب
(
zarab
) ا . ع . شهد سپيد ستبر ( مذكر و مؤنث هر دو آيد ) .
ضرب
(
zarab
) م . ع . ضرب فلان ضربا ( از باب سمع ) : هلاك شد فلان از سرما و سرما زده شد . و ضربت الارض :
پشك زده شد آن زمين .
ضرب
(
zareb
) ص . ع . بسيار زننده .
ضربا
(
zarban
) ا . ع . بطور شدت و قوت .
ضرباء
(
zorab '
) ع . ج . ضريب .
ضربات
(
zarab t
) ع . ج . ضربة .
ضرب الفتح
(
zarbol - fath
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - شاديانه و نواختن نوبت در وقت فتح .
ضرب المثل
(
zarbol - masal
) م ف .
پ . - مأخوذ از تازى - ايراد مثل از براى چيزى . و ضرب المثل شدن : مشهور شدن و در دهان مردم افتادن چيزى كه همهء مردمان آن را بگويند . و نيز ضرب المثل :
اصطلاح . و استعاره .
ضربان
(
zarab n
) ا . ع . جهندگى رگ .
ضربان
(
zarab n
) م . ع . ضرب ضربا و ضربانا . مر . ضرب .
ضربان
(
zarab n
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - طپش دل . و جهندگى رگ و شريان كه پنيوش نيز گويند . ج : ضربانات .
ضربانات
(
zarab n t
) ع . ج . ضربان .
ضربة
(
zerbat
) ا . ع . هيئت زدن و نوع زدن .
ضربة
(
zarbat
) ا . ع . يك بار زدن .
ج : ضربات .
ضربت
(
zarbat
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - چپله و لرس و برخورد . و ورود آسيب و زخم . و برخورد چيزى به جائى به سختى . و ضربت شمشير : زدن با شمشير و زخم شمشير .
ضربجى
(
zarbajiyy
) ا . ع . درم ناسره و درم پست . ج : ضربجيات .
ضربجيات
(
zarbajiyy t
) ع . ج .
ضربجى .
ضربخانه
(
zarb - x ne
) ا . پ . ضرابخانه و درمسرا .
ضربزن
(
zarbozan
) ا . پ . قسمى از اسلحهء آتشى كه توپ نيز گويند .
ضربگير
(
zarb - gir
) ا . پ . كسى كه ضرب اصول مىگيرد و آهنگ دهل و تنبك و جز آن را با آهنگساز مطابق مىكند .
ضربه
(
zarbe
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - ورود ضربت . و اثر ضربت .
ضربى
(
zarbi
) ا و ص . پ . - مأخوذ از تازى - جبرى و ظلمى و قهرى و از روى تعدى و زبردستى . و طاقى از آجر و خشت كه خشتها را بر پهلوى يكديگر قرار دهند .
ضرة
(
zarrat
) ا . ع . نياز و حاجت . و سخت حالى . و اندوه . و پستان و سر پستان ماده شتر .