رجل ذكر : مرد نيكو ياد گيرنده . و كذا رجل ذكر .
ذكران
(
zokr n
) ع . ج . ذكر .
ذكرة
(
zakrat
) ص . ع . امرأة ذكرة :
زنى كه بمردان ماند .
ذكرة
(
zekrat
) ا . ع . پسران و اولاد ذكور . يق : كم الذكرة من ولدك اى الذكور .
ذكرة
(
zokrat
) ا . ع . آوازه . و پارهء پولاد كه بر تير و جز آن باشد . و تيزى و جودت مرد و شمشير .
ذكرة
(
zekarat
) ع . ج . ذكر .
ذكر خوان
(
zekr - x n
) ص . پ .
آنكه به ياد خدا ذكر مىكند .
ذكرى
(
zekr
) ا . ع . غير مصروف و اسم مصدر است ذكر را . تقول : ذكرته ذكرى .
و نيز اسم است تذكير را . قوله تعالى :
ذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ *
. و پند و عبرت . قوله تعالى :
وَ ذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ *
اى عبرة لهم .
و توبه و بازگشت از گناه . قوله تعالى :
وَ أَنَّى لَهُ الذِّكْرى
اى من اين له التوبة . و ذكرى الدار اى يذكرون بالدار الاخرة و يزهدون فى الدنيا . و نيز قوله تعالى :
فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ
اى فكيف لهم اذ جائتهم الساعة بذكريهم يعنى پس چگونه خواهد بود حال آنها وقتى كه بيايد آنها را روز قيامت .
ذكو
(
zakv
) م . ع . ذكا ذكوا و ذكا و ذكاء . مر . ذكاء .
ذكوان
(
zakv n
) ا . ع . ذين خرد .
ج : ذكاوين . و پدر قبيلهاى از تازيان .
ذكوانة
(
zakv nat
) ا . ع . واحد ذكوان يعنى يك زين خرد .
ذكوة
(
zakvat
) ا . ع . فروزينه كه بدان آتش برافروزند - و تيزكننده . و خدرك شعله زن . و بيشهء شيرناك .
ذكور
(
zakur
) ص . ع . نيكو ياد گيرنده .
و ذكور البقل : ترهاى كه دراز و ستبر باشد .
ذكور
(
zokur
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - نرينه .
ذكور
(
zokur
) ا . ع . پولاد دمشقى . و ج . ذكر . و ج . ذكر .
ذكورة
(
zokurat
) ا . ع . ذكورة الطيب : بوى خوشى كه در آن غش نباشد همچو عود و كافور و عنبر . و ج . ذكر .
ذكورية
(
zokuriyyat
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - مردى و صفات مردى .
ذكى
(
zakiyy
) ص . ع . مرد تيز خاطر و تيز فهم و تند هوش . ج : اذكياء . و شاة ذكى : گوسپند گلو بريده . و مسك ذكى : مشك تند بوى و بلند بوى .
ذكية
(
zakyat
) و (
zokyat
) ا . ع .
فروزينه كه بدان آتش برافروزند و تيز كنند .
ذكية
(
zakiyyat
) ص . ع . مؤنث ذكى .
و نارذكية : آتش شعله زن .
ذكير
(
zakir
) ا . ع . آهن و پولاد .
ذكير
(
zakir
) و (
zekkir
) ص . ع . نيكو يادگيرنده . يق : رجل ذكير . و كذا ذكير .
ذل
(
zell
) ا . ع . روش و طريقه و عادت .
ج : اذلال . و امور الله جارية اذلالها و على اذلالها اى مجاريها . و جاء على اذلاله يعنى بطور و طريقهء خود آمد . و ذل الطريق : ميانهء راه .
ذل
(
zell
) م . ع . ذل دلا ( از باب ضرب ) :
نرم و رام گرديد .
ذل
(
zell
) و (
zoll
) ا . ع . نرمى و رام شدگى ضد صعوبت .
ذل
(
zoll
) ا . ع . خوارى ضد عز . و نرمى . و ذل ذليل : خوارى خوار كننده و بسيار خوارى . و قوله تعالى :
وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ
يعنى نگرفت دوستى را كه بر خلاف وى راه سپارد جهة خوارى وى .
و قول ابن الزبير : بعض الذل ابقى للاهل و المال : معناه ان الرجل اذا اصابته خصلة ضيم يناله فيها ذل فصبر عليها كان ابقى له و لاهله و ماله . و قوله تعالى :
وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ
يعنى نرمى و مهربانى .
ذل
(
zoll
) م . ع . ذل ذلا و ذلالة و ذلالة و ذلة و مذلة ( از باب ضرب ) :
خوار گرديد .
ذلاح
(
zoll h
) ا . ع . شير با آب آميخته .
ذلاذل
(
zal zel
) ا . ع . ذلاذل الناس :
مردم كم پايه . و ذلاذل القميص :
عطف دامن و يا عطف دامن دراز و در اين معنى اخير جمع ذلذل و ذلذلة است .
ذلاقة
(
zal qat
) م . ع . ذلق اللسان ذلقا و ذلاقة ( از باب سمع و كرم ) :
فصيح و تيز زبان گرديد .
ذلاقة
(
zal qat
) ا . ع . تيز زبانى و فصاحت .
ذلال
(
zel l
) ع . ج . ذليل .
ذلالة
(
zal lat
) و (
zol lat
) م . ع .
ذل ذلا و ذلالة و ذلالة . مر و ذل .
ذلان
(
zoll n
) ص . ع . ج . ذليل .
ذلة
(
zellat
) م . ع . ذل ذلا و ذلالة و ذلالة و ذلة . مر . ذل .
ذلة
(
zellat
) ا . ع . خوارى .
ذلت
(
zellat
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - خوارى و اهانت . و زلت و لغزش و خطا .
ذلج
(
zalj
) م . ع . ذلج الماء ذلجا ( از باب نصر ) : هفت هفت و جرعه جرعه نوشيد آب را .
ذلذل
(
zalzal
) و (
zolzol
) و (
zolzel
) ا . ع . عطف دامن و يا عطف دامن دراز . ج :
ذلاذل .