بيت « 1 »
هر كه در خصلت خصلست ببازى قمار * من موجه كنم از « 2 » عقل كه نادان باشد
كانچه او برد حرامست نيايد بر دست * يا مجاهز ببرد ياشت اقران باشد
شوت
- [ بكسر شين و سكون واو ] نباتيست كه به عربى شبت گويند . « 21 » مثالش شاعر گويد :
بيت « 1 »
شوت كزان بهره برد خاص و عام * طعم دگر يافته زان هر طعام
مع الجيم التازى
شكنج
- [ « 3 » بكسر شين و فتح كاف * ] شكن و تاب باشد . مثالش ملا جامى گويد :
بيت « 1 »
ز شكنج زلف تو هر شكن گرهى فكنده به كار من * بگره « 4 » گشائى زلف خود كه ز كار من گرهى « 5 » گشا
و در تحفه بمعنى پرچين شده و در هم كشيده نيز باشد و ديگر مار سرخ را نيز گويند . مثالش حكيم ازرقى گويد :
بيت
هلاك دشمن او را ز هند و ز بلغار * شكنج و افعى رويد بجاى رمح و خدنگ
و در ادات الفضلاء بمعنى نوعى از علتهاى دميدگى كه خيارك نيز گويند باشد و بمعنى مكر و حيله نيز به نظر رسيده چنان كه « 6 » ناصر خسرو گويد :
بيت
از قهر خداوند همى هيچ نترسى * زانست كه با بنده پر از مكر و شكنجى
و در فرهنگ بمعنى اصول نيز آورده و مؤيد اين معنى قوامى مطرزى گويد :
[ بيت ]
نعره در وى شكنج موسيقى * ناله در وى نواى موسيقار
و « 3 » [ بضم كاف ] گرفتن عضو به دو ناخن باشد چنان كه به درد آيد . * « 22 »
شفشاهنج
- پارهء پولاد پر سوراخ كه آهن و سيم و غيره را از آن كشند تا هموار و باريك شود .
مثالش شمس فخرى گويد :
بيت « 1 »
شها گر بس قوى باشد حسودت * بشفشاهنج تدبيرش بر آهنج
شنج
- [ به وزن رنج ] سرين مردم و حيوانات باشد . مثالش شاه ناصر خسرو گويد :
بيت
انديشه كن از « 7 » بندگى « 8 » امروز كه بندهات * پيش تو بپايست و تو بنشسته بشنجى
هامش
( 1 ) « س » ندارد .
( 2 ) « س » : ار .
( 3 ) تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد .
( 4 ) « س » : يكره .
( 5 ) « س » : گره .
( 6 ) اصل : چنانچه .
( 7 ) بجز « ب » : از .
( 8 ) اصل : بنده : ( متن از ديوان ناصر خسروست ) .
( 21 ) در برهان شود آمده است .
( 22 ) در برهان بمعنى شكنجه و آزارى كه دزدان را كنند و نوعى از مار و نغمه و نوا نيز آمده است .