شكوخ
- [ بضم شين و كاف ] لغزيدن و افتادن باشد « 21 » .
شوخ
- بىشرم و فضول باشد . مثال هر دو لغت « 22 » را شاكر بخارى گويد :
بيت
هر كه او در ره رود سرمست و شوخ * افتد اندر خاك خوارى از شكوخ
و نيز چرك را گويند كه بر جامه و بدن نشيند .
مثال اين معنى امير خسرو گويد :
شعر « 1 »
اگر شوخ بر جامهء من بود * چه باشد دلم از طمع هست پاك
و در نسخهء ميرزا بمعنى درختى كه چون يك شاخش ببرند « 2 » شاخ بسيار برآرد نيز آمده و در ادات الفضلاء بمعنى آن پوست كه بر دست و پا از كثرت كار كردن و تردد سخت شده باشد آمده « 23 » .
شملخ
- [ بفتح شين و لام و سكون ميم ] شلغم باشد . كذا فى التحفه و بفتح ميم و سكون لام نيز « 3 » به نظر رسيده « 24 » .
شادخ
- [ بفتح دال ] و در فرهنگ نام اصلى نيشابور باشد و شادياخ نيز گويند . مثال اول سوزنى گويد :
[ بيت ]
دى ز من پرسيد معروفى ز معروفان بلخ * از شما پوشيده كى دارم عزيز شادخى
مثال دوم ابن يمين گويد :
شعر
تا ابد عشرت كنان بادا بكاخ شادياخ * همدمش ابن يمين كالحق حريف محرم است
شاخ
- معروف به دو معنى : يكى شاخ درخت و دوم شاخ حيوانات باشد و بمجاز بر دست آدمى از كتف تا سر انگشتان نيز اطلاق كنند چنان كه « 4 » فردوسى گويد :
[ بيت ]
بدين چهر چون ماه و اين قدو برز * بدين يال و اين شاخ و اين زور و گرز
« 5 » و بر پاى آدمى از ران تا انگشتان پاى نيز اطلاق كنند چنان كه كشتىگيران گويند دست در دو شاخش كرد يعنى در ميان هر دو پا . مثالش مولانا جامى گويد :
هامش
( 1 ) « س » ندارد .
( 2 ) « س » : برند .
( 3 ) كلمه از « ب » است .
( 4 ) اصل : چنانچه
( 5 ) تا علامت ستاره را در صفحهء بعد « الف » در حاشيه دارد .
( 21 ) برهان گويد بكسر اول هم آمده است .
( 22 ) يعنى : شكوخ و شوخ .
( 23 ) در برهان بمعنى چرك و ريم زخم و دزد و راهزن نيز هست .
( 24 ) در برهان شملغ نيز به اين معنى است .