چنگل
- چنگ مرغ باشد . مثالش استاد رودكى گويد :
بيت
پر بكنده چنگ و چنگل ريخته * خاك گشته باد خاكش « 1 » بيخته
چنال
- [ بنون ] به وزن و معنى چنار باشد .
چول
- [ بفتح ] خميده باشد و [ بضم جيم ] بمعنى بيابان باشد « 21 » . مثال اين معنى براى لغت .
چال مرقوم شد .
چندل « 2 »
- به وزن و معنى صندل باشد در فرهنگ مثالش اين بيت شاه « 3 » ناصر خسرو آورده :
بيت
بسوخته بر ، سركه و نمك مكن كه ترا * گلاب شايد و كافور سازد و چندل
چپل
- [ بفتح جيم و باى فارسى ] بناشايست آلوده و چركين را گويند .
چرغول
- داروئيست كه آن را چرغون نيز گويند « 22 » .
چيپال
- نام پادشاه لاهور هر كه باشد . مثالش حكيم ازرقى فرمايد :
بيت
هزار جاى فزون گفت عنصرى كه ملك * بروز جنگ بر آيد « 4 » ز خان و از چيپال
و [ بفتح جيم تازى ] نيز به نظر رسيده و غالبا كه اين اصح باشد « 5 » .
چل
- [ بفتح جيم ] امر باشد برفتن ، چنان كه « 6 » امير خسرو گويد :
بيت
از چل چل تو پاى من زار شد كچل * من خود نمىچلم « 7 » تو اگر ميچلى بچل
و ناصر خسرو نيز به اين معنى گويد :
بيت
اگر چه غرقهاى از فضل او نميد مباش * بعلم گوش و ازين غرق جهل بيرون چل
و بمعنى بند آب كه برغ نيز گويند نيز آمده كذا فى الفرهنگ . و [ بضم ] بمعنى آلت تناسل باشد كه چر نيز گويند . و [ بكسر جيم ] اسبى را گويند كه دست راست و پاى چپ او سفيد باشد . يكى از شعرا در مذمت اسب خود گويد :
بيت
كلوس و كج دم و چپ ، شوره پشت و آدم گير * يسار و عقرب و چل ، سم سفيد و كام سياه
و بمعنى احمق و بىعقل نيز استعمال كنند و مخفف چهل نيز باشد « 8 » . مثال اين دو « 9 » معنى سراج الدين راجى گويد :
بيت
چل گند چل سال اگر كسب علوم * كى شود كامل بر اهل فهوم « 10 »
هامش
( 1 ) « س » : خالص .
( 2 ) « س » : چند .
( 3 ) بجز « ب » « ن » : مثال اين معنى .
( 4 ) « ن » به آيد .
( 5 ) جملهء اخير را « الف » در حاشيه دارد .
( 6 ) اصل : چنانچه .
( 7 ) اصل : نميحلم .
( 8 ) از اينجا تا علامت ستاره را در « الف » در حاشيه دارد .
( 9 ) كلمه دو « س » نيست .
( 10 ) « ب » : فنون .
( 21 ) در برهان بمعنى آلت تناسل نيز هست .
( 22 ) در برهان آن را لسان الحمل ، زبان بره گويند .