و بمعنى دوم حكيم ازرقى گويد :
بيت
ايا شهى كه ز بيم تو شير شادروان * ز دست خويش بدندان برون كند چنگال
و نيز چنگالى كه از نان و روغن و شيرينى سازند چنان كه « 1 » بسحاق گويد :
بيت
اين زمان در چنگ چنگالم اسير * مىخورم مالش زهر برنا و پير
و ديگر بمعنى هدف آمده در تحفه . و شمس فخرى مؤيد اين معنى فرمايد :
بيت
ز تير حادثه اجرام را غرض تن اوست * كه چشم مست گشا نيست جز سوى چنگال
اما در نسخهء وفائى خنگال [ بخاء ] به اين معنى آمده . و در مؤيد الفضلا چنگال را بمعنى باريك ميان نيز آورده .
چال
- مرغى است آبى به قدر زاغ كه گوشت بط « 1 » و بطعم گوشت باشد . مثالش شمس فخرى فرمايد :
بيت
يگانه خسرو خسرو نشان كه از عدلش * رود بپرسش ، شاهين بخانهء بط و چال
و آن را بتركى قشقلداق گويند و بمعنى مغاك « 21 » نيز آمده و مثال اين معنى حكيم اوحدى گويد :
بيت
گله در چول و غله اندر چال « 2 » * نتوان داشت چله اندر چال
و ديگر بمعنى دو مويه باشد كه به عربى كهل گويند . و در فرهنگ بمعنى اسبى كه موى او سرخ و سپيد و درهم باشد آمده . اخسيكتى گويد :
بيت
در سر گرفته با نقط « 3 » كلك ابرشت * گلگون آسمان هوس چال و ابرشى
و نزارى قهستانى نيز گويد :
بيت
فلك ياد رستم كند هر زمان « 4 » چو بر چال « 5 » سامت ببيند سوار
و بمعنى گر و قمار و آشيان « 6 » مرغان و نام مرغى نيز باشد كه بزرگترش را خرچال گويند و كوچكتر را چال گويند . و ديگر نام قريهاى از قرى قزوين باشد .
چشمآغيل و چشمآغل
- « 7 » هر دو بگوشهء چشم نظر كردن باشد از روى خشم و غضب « 22 » . حكاك گويد :
بيت
نرمك او را سلام كردم دوش * كرد سويم نظر بچشمآغيل
هامش
( 1 ) اصل : چنانچه .
( 2 ) « الف » : حال .
( 3 ) « ن » : لفظ . ( متن از ديوان اخسيكتى است . )
( 4 ) « س » : حال .
( 5 ) « س » : آشيانه .
( 6 ) اين لغت و شرح آن از « غ » است
( 7 ) و در « ب » نيز بدون شاهد آمده است .
( 21 ) در برهان معنى گوو مغاكى كه زائد بر دو گز نباشد و گوى كه جولاهگان پاى خود در آن آويزند و بمعنى كبك درى نيز هست گويد كه به زبان علمى اهل هند ( يعنى سنكريت ) هر چهار كرده يك چال است و هر دو كرده يك فرسنگ پس چالى دو فرسنگ باشد و به زبان متعارف اهل هند بمعنى رفتار و امر برفتن است .
( 22 ) در برهان بمعنى نگاه كننده نيز هست .