پيل
- دو معنى دارد : اول معروف « 21 » و به عربى فيل گويند . دوم گره « 1 » باشد و دشپيل بمعنى بد گره « 1 » باشد « 2 » چه دش ، بد و پيل گره « 1 » باشد .
پالاپال
- چيزى سخت بود كه بسيار پايد .
مثالش دقيقى گويد :
بيت
بفرو « 3 » هيبت « 4 » و شمشير تو قرار گرفت * زمانهاى كه پر آشوب بود پالاپال
و ديگر در تحفه بمعنى پالودهء سخت نيز آمده .
پكمال
- [ بكاف و ميم . به وزن بد حال ] يكى از افزار كفشگران كه بدان خط كشند و بتازى مخط گويند .
پژوال « 5 »
- [ به زاى فارسى . به وزن اقوال ] در نسخهء حليمى صدائى باشد كه معكوس شود .
پاچال
- گوى كه جولاهه در وقت كار كردن « 6 » در آن رود . مثالش خاقانى گويد :
بيت
بلوح پاى و بپاچال و غرغره و بكره « 22 » * به نايژه بمكوك « 23 » و به تار و پود ثياب « 24 »
پلپل « 7 »
- به وزن و معنى فلفل . مثالش منوچهرى گويد :
شعر « 8 »
نگار من چو حال من چنان ديد * [ بباريد از مژه باران وابل ]
تو گفتى پلپل سوده به كف داشت * [ پراكند از كف اندر ديده پلپل ]
پوپل
- [ باى دوم نيز فارسى . به وزن و معنى فوفل ] باشد . مثالش استاد فرخى گويد :
شعر « 8 »
درو « 9 » درختان چون جوز هندى « 10 » و پوپل * كه هر درخت بسالى دهد مكرر بر
پردل
- [ بضم باء ] يعنى شجاع و دلير .
مثالش شيخ آذرى گويد :
بيت
ابر حدايق « 11 » حيا ، بحر ولايت و ولا * كان كرامت و سخا ، كوه شكوه و پردلى
پكول
- [ به وزن قبول « 12 » ] همان پلوك كه در باب كاف گذشت .
پيخال « 13 »
- [ به ياى حطى و خاى معجمه .
به وزن قيفال ] فضلهء مرغ باشد . مثالش امير خسرو گويد :
بيت
روز كور فسق كى بيند مقام نور شرع * گنبد مسجد پر از پيخال « 13 » مرغ شبپرست « 14 »
و نيز آبى باشد كه در كنج چشم جمع شود و آن را پيخ نيز گويند .
پرگال
- به وزن و معنى پرگار باشد .
پردال [ بدال ] نيز آمده .
پژول
- [ به زاى فارسى . به وزن . قبول ] كعب پا باشد . مثالش شمس فخرى گويد :
بيت
چه كه بر تخت ناز خسپى خوش * چه كه در « 15 » گل نهى دو دست و پژول
و در مؤيد الفضلاء بندق باشد كه بدان بازى كنند يعنى قروهه « 25 » . و ديگر پستان نرم را گويند و .
هامش
( 1 ) « س » : كوه ؛ « ب » : كره . ( متن از برهان است ) .
( 2 ) در برهان ، غدد بمعنى دشتپيل است .
( 3 ) در « س » واو نيست .
( 4 ) « س » : هبيت .
( 5 ) در برهان با كاف به وزن غمناك آمده و اصح مىنمايد ، مركب از پژ بمعنى كوه و واك بمعنى وا ، آوا : آواز . ( حاشيهء برهان ) .
( 6 ) كلمه از « ب » است .
( 7 ) اين لغت و شرح آن از « ب » است و از شعر شاهد نيز فقط مصراع اول و سوم را آورده است .
( 8 ) كلمه از « ن » است .
( 9 ) اصل در آن ( متن از ديوان فرخى است ) .
( 10 ) در ديوان : گوزهندى .
( 11 ) « ب » : خلايق .
( 12 ) كلمه در « س » نيست از « ن » و « ب » است .
( 13 ) « س » : بيخال .
( 14 ) « س » : شرست .
( متن از « ب » و « ن » است ) .
( 15 ) « ب » : بر .
( 21 ) فيل حيوان معروف .
( 22 ) بكره : چرخ چاه . ( منتهى الارب ) .
( 23 ) نايژه ، ماشورهء جولاهگان كه بر آن ريسمان پيچند براى بافتن - مكوك : افزارى جولالكان را كه ماشوره را در ميان آن نصب كنند و جامه بافند .
( 24 ) ثياب ، جامهها ، جمع ثوب .
( 25 ) قروهه گروهه . ( در برهان معنى فندق ، مغزى كه بخورند ، نيز دارد ) .