پاشنا
- پاشنه باشد . مثالش امير خسرو گويد :
بيت
نيست مد بر اهل كشف « 1 » ار خود ندارد كفش از آنك « 2 » * هر شكاف پاشنايش دين و دولت را درست
پيلپا « 3 »
- پيالهء شراب باشد كه « 4 » سخت بزرگ بود در نسخهء ميرزا . و نيز يكى از اسلحهء زنگيان بود . مثال هر دو معنى شيخ نظامى « 5 » فرمايد :
بيت
چو در پيلپايى « 6 » قدح مىكنم * بيك پيلپا پيل را پى كنم
پيلوا « 7 »
- دارو فروش باشد در شرفنامه « 8 » .
پينووا « 9 »
- [ بكسر با و ضم نون ] آش كشك باشد چه پينو « 10 » كشك و وا آش را گويند .
پيچپا « 11 »
- يعنى خرچنگ . مثالش حكيم خاقانى گويد :
بيت
جوقى لئيم يك دو سه « 12 » كژ سير و گوژسار * چون پيچپاى « 13 » آبى و چون « 14 » چارپاى خاك
پرسا
- يعنى خبر گيرنده « 22 » .
پويا
- يعنى دونده « 23 » . مثالش لطيفى گويد :
بيت
عشوه كرد اهل عشق را پويا * بلبل از عشق گل شده گويا
پوشا
- [ بشين معجمه . به وزن گويا ] يعنى پوشنده . مثالش استاد لطيفى فرمايد :
بيت
دليلت « 15 » چو ابريست پوشاى حق * بسستيست همچون ابر كاكيا « 24 » .
مع الباء
پاياب
- بن حوض و دريا باشد كه به عربى قعر گويند . مثالش حكيم خاقانى گويد :
بيت
جاهل نرسد در سخن ژرف تو آرى * كف بر سر بحر آيد و پيرايه « 16 » بپاياب
و خفاف « 17 » نيز گويد :
بيت
گل كبود كه برتافت آفتاب بر آن * ز چشم و ديده نهان گشت در بن « 18 » پاياب
و در فرهنگ بمعنى آبى آورده كه پاى به بن او رسد و به اين بيت حكيم سنائى متمسك شده :
بيت
اى ز جودت سراب بحر محيط * دل راد تو بحر بىپاياب
و بخاطر اين ضعيف مىرسد كه درين بيت نيز بمعنى قعرست و اينكه مىگويند كه اين آب پاياب دارد نيز « 19 » به اين معنى است كه قعر و ته دارد و چنان نيست كه از غايت عمق پاى بقعر آن نرسد و در كلام اكابر به اين « 20 » معنى نيز به نظر نرسيده و بمعنى طاقت و توانائى نيز آمده چنان كه « 21 » حكيم فردوسى گويد :
شعر
كه اين باره را نيست پاياب او * درنگى كند چرخ را تاب او
هامش
( 1 ) « ن » « ب » : از .
( 2 ) « س » : از آنكه .
( 3 ) « س » : بيلبا .
( 4 ) حرف « كه » از « ب » است .
( 5 ) « ب » :
شيخ آذرى ؛ « س » ندارد .
( 6 ) « س » : بيلباى .
( 7 ) « س » : بيلوا .
( 8 ) شايد مصحف پيلور ( پيلهور ) باشد . ( حاشيهء برهان قاطع ) .
( 9 ) « س » : بينووا .
( 10 ) « س » : جه بينو .
( 11 ) « ن » « ب » : پنجپا ؛ « س » : بيجپا ( در برهان هر دو صورت هست ولى در جهانگيرى صورت متن نيست ) .
( 12 ) « س » : لنيم يك دو كژ . ( متن از « ن » و ديوان خاقانيست ) .
( 13 ) در ديوان و « ب » : پنجپا .
( 14 ) « س » : جون .
( 15 ) در باب الف ذيل لغت ابركاكيا : دليل تو .
( 16 ) در متن ديوان خاقانى : پيدانه . ( در حاشيه : دردانه ) .
( 17 ) « س » : حقاق .
( 18 ) « س » : ين .
( 19 ) « س » : و نيز .
( 20 ) « س » : نان .
( 21 ) « س » : جنانجه .
( 22 ) در برهان معنى پرسنده افزوده شده است .
( 23 ) در برهان معنى رونده افزوده شده است .
( 24 ) ابركاكيا ، تنيده و تار عنكبوت .