بيت
نور و ظلمت ببويهء قدمت * خاك كويش چو عاشقان بويان
و شيخ آذرى بمعنى مطيب و صاحب بو آورده كه بويا نيز گويند و گفته :
بيت
عنبر اشهب ارچه « 1 » بويانست * بوى مردان طلب كه بوى آنست
باستان
- قديمى باشد . مثالش امير معزى گويد :
بيت
عقل نپسندد كه من نوشيروان گويم ترا * گر چه « 1 » كس چون او نبود از خسروان باستان
و در فرهنگ بمعنى تاريخ نيز آورده .
بارگين « 21 »
- [ به سكون راى مهمله و كسر كاف فارسى ] آبگيرى بود كه اندرون شهروده باشد . و نيز گوى كه آب باران و حمام و امثال آن در آن جمع شود . مثالش « 2 » حكيم خاقانى فرمايد :
بيت
خويشتن همجنس « 3 » خاقانى شمارند از سخن * بارگين را ابر نيسانى شمارند از سخا
و ازين بيت حكيم فرخى خندق نيز ظاهر مىشود :
شعر
بسى شهر « 4 » هايى كه بر گرد هر يك * ربض بر كه بد بارگين چرخ اخضر
بلاساغون
- [ به لام و سين مهمله و غين معجمه ] شهريست عظيم و راى سيحون قريب به شهر كاشغر . مثالش « 5 » استاد معزى گويد :
شعر
روميان يكسر گريزند از خطر سوى خطا * قيصر از بيم بلا سوى بلا ساغون شود
باليدن
- يعنى نمو كردن و افزودن . مثالش ناصر بجهء « 6 » گويد :
شعر
ز باليدن قد آن دلربا * به گل سرو آزاد را مانده پا
بنگشتن
- [ بنون و كاف فارسى و شين معجمه و تاء . به وزن پر كردن ] بمعنى فرو بردن باشد . [ و بضم « 7 » گاف ] نيز خوانند . كذا فى الادات و در فرهنگ نيز [ بضم كاف ] آمده و بمعنى ناخائيده فرو بردن باشد .
بريچن
- [ به راء مهمله . به وزن كشيدن ] تنورى باشد كه آن را فرن « 8 » نيز گويند « 22 » .
بريزن نيز آمده .
بازافكن
- پارچه كه بر جامه دوزند و به عربى رقعه گويند . حكيم خاقانى گويد :
شعر
آن فراويزى و اين بازافكنى خواهد ز من * من ز جيب آسمان يك شانهدان آوردهام
بادان
- مخفف آبادان باشد .
مع الواو
بختو
- [ به خاء معجمه و تاى قرشت . به وزن بدخو ] رعد باشد . مثالش شمس فخرى گويد :
شعر
زرشك كلك تو ناله كند ابر * كه خلقش نام كردستند بختو
و در يكى از نسخ بخنو به نون به نظر رسيده به وزن شبرو و به اين بيت رودكى متمسك شده :
شعر
چون ببانگ آيد از هوا بخنو * مى خور و بانگ چنگ « 9 » و رود شنو
هامش
( 1 ) « س » : جه .
( 2 ) « س » : مثالس .
( 3 ) در ديوان خاقانى ، نسخه بدل : همنام و يك نام .
( 4 ) « س » : سهر .
( 5 ) « س » : مثالس ؛ « ب » كلمه را ندارد .
( 6 ) « س » : سجهء .
( 7 ) « س » : بضم .
( 8 ) « س » : فزن ( متن از « ن » و « ب » است ) .
( 9 ) « س » : جنگ ؛ « ب » : خنك .
( 21 ) اين لغت با باء فارسى يعنى پارگين هم آمده است .
( 22 ) فرن ، تابهء سفالين كه در وى نان پزند .
( منتهى الارب ) .