تخطي إلى المحتوى الرئيسي

فرهنگ فارسى برهان قاطع ( فارسى ) — صفحة 560

مساهمون:

ص٥٦٠
بازى باشد و آن چنان است كه به يك پاى برجهند و لگد بر پشت و پهلوى هم زنند و به اين معنى به جاى تاى قرشت نون هم آمده است .

شب چراغ -

گوهرى را گويند كه در شب مانند چراغ افروزد و روشنايى دهد گويند گاوى در دريا مىباشد و شبها به جهت چرا از دريا برمىآيد و اين گوهر را از دهن خود بر زمين مىگذارد و به روشنايى آن گوهر چرا مىكند و آن را در شب كون هم مىگويند .

شب چراغك -

به فتح غين و سكون كاف كرم شب‌تاب را گويند و عربان ولد الزنا خوانندش .

شب چره -

با جيم فارسى بر وزن شب پره چرا كردن حيوانات را گويند در شب و به اين مناسبت نقل و ميوه خشك را نيز گويند كه مردم در هنگام شب‌نشينى خورند .

شب چك -

به كسر ثانى و فتح جيم فارسى و سكون كاف شب برات را گويند كه شب پانزدهم شعبان است زيرا كه چك به معنى برات باشد و با جيم ابجد هم به نظر آمده است .

شبخانه -

با خاى نقطه‌دار بر وزن پروانه به معنى شبستان است كه حرمسراى پادشاهان باشد و خانه‌اى را نيز گويند كه شبها درويشان در آن بسر برند .

شبخوان -

با واو معدوله بر وزن دستان بلبل را گويند و به عربى عندليب خوانند .

شب‌خوش -

كنايه از وداع است يعنى كلمه باشد كه در وقت وداع كردن گويند خصوصا در شب .

شبخون -

به معنى شبيخون است و آن تاخت بردن باشد بر سر دشمن چنان كه غافل و بىخبر باشد .

شب خيزك -

با ثالث به تحتانى رسيده و زاى نقطه‌دار مفتوح به كاف زده تره تيزك را گويند و آن سبزى است معروف به كاف زده تره تيزك را گويند و آن سبزى است معروف كه خورند و تره تندك نيز گويندش و به عربى رشاد خوانند و تخم آن را حب الرشاد نامند .

شب در ميان دادن -

كنايه از وعده كردن و ضامن دادن باشد اعم از آنكه يك شب يا بيشتر در ميان باشد .

شبديز -

با دال ابجد بر وزن مهميز نام اسب خسرو پرويز بوده گويند رنگ آن سياه بود و وجه تسميه آن شب رنگ است چه ديز به معنى رنگ باشد گويند از همه اسبان جهان چهار وجب بلندتر بود و آن را از روم آورده بودند و بعضى گويند شبديز و گلگون هر دو از يك ماديان به هم رسيده‌اند و حقيقت آن در لغت گلگون مذكور است و چون او را نعل بستندى به ده ميخ بر دست و پايش محكم كردندى و هر طعامى كه خسرو خوردى او را نيز خورانيدندى و چون شبديز بمرد خسرو او را كفن و دفن كرده صورت او را فرمود كه بر سنگ نقش كردند و هر گاه كه بدان نگريستى بگريستى و صورت شبديز كه خسرو بر آن سوار مىشد در كرمان است .

شبديز نقره خنك -

كنايه از آسمان است و كنايه از شب و روز و ليل و نهار و زمانه و روزگار و عالم و دنيا هم گفته‌اند .

شبذير -

با ذال نقطه‌دار بر وزن نخجير نامى است از اسماء الهى جل جلاله و به اين معنى به جاى حرف ثانى ياى حطى هم آمده است .

شبر -

به فتح اول و ثانى و سكون راى قرشت شعلهء آتش را گويند و به كسر اول و سكون ثانى و ثالث نام شمر بن ذى الجوشن است لعنة اللّه عليه و در عربى وجب بدست را گويند و آن از دست مقدارى باشد ما بين انگشت كوچك و انگشت بزرگ .

شبرغان -

به ضم ثالث و غين نقطه‌دار به الف كشيده بر وزن مردمان در قديم الايام نام شهر بلخ بوده و در اين وقت نام قصبه‌اى است نزديك به بلخ مشهور به شبرغان بر وزن نمكدان .

شبرم -

به كسر اول و سكون ثانى و فتح ثالث و ميم ساكن گياهى است شيردار و آن بيشتر در صحراها و كناره‌هاى جويها رويد و رنگ ساق آن به سرخى مايل است گويند اگر گاو آن را بخورد بميرد و گوسفند را مضرت نرساند و آن را به شيرازى گاو بنطونك خوانند .

شبرنگ -

بر وزن خرچنگ نام اسب سياوش بوده و نام گلى باشد سياه رنگ به زردى مايل و نام سنگى است سياه و آن را شبه گويند چون بر آتش نهند بسوزد و بوى نفت كند .
فرهنگ فارسى برهان قاطع ( فارسى ) — صفحة 560 | محمد حسين ابن خلف تبريزى ( برهان )