مخفى نماند قاعدهاى است در فهميدن شخص ، سلامت مزاج و عضو خود را كه به آن حكم كند كه صحت فاضله دارند يا نه . اطباء حاذق مثل قطب الطب ، خاتم الاطباء جالينوس و اتباع و اشياع آن مقرر فرمودند : « اعلم يا اخى ايّدك اللّه تعالى فى الدّارين بدن سالم آن است كه در هيئت و سحنه و مزاج و ملمس و بشره به حالت فاضله باشد » .
اما امتحان مفردات اعضاء از اين قرار است :
امتحان قوهء سمع بدان است كه او را از مكان دور ندا دهند و نيكو شنود .
و امتحان قوهء باصره به آن است كه مرئيات و مبصورات را از دور و نزديك به اعتدال در برابرش دارند ، درست بينند .
و آزمايش لسان به آن است كه در تكلم و گفتار به طرزى نيكو و لهجتى خوش ، سخن راند .
و آزمودن قواى بدن به آن است كه چيزهاى سنگين را به اعتدال حركت دهد و ضبط نمايد و بتواند نگاه دارد و از مكانى به مكانى حمل كند و هم چند قدمى راه برود و مقبلا و مدبرا رفتار او را مشاهده كنند نقصانى نيابند اختيار او را طبيب ملاحظه كند تا معلوم شود كه هر عضوى در محل خويش واقع است و در افضل احوال مىباشد توضّحا جسأتى « 1 » در فم معده نباشد يا در جنب ايمن و ايسر به حسّ معلوم سازند و هم در عانه و خاصره و سره و اعالى بدن تأمل كند هرگاه بر خلاف هيئت فاضله شكلى بينند بر آفت و سقم آن بدن استدلال كند و هم مزاج قلب او را به پارهاى امور نفسانى مثل غضب و فرح و فزع و سرور و امثال آن آزمايش كند .
و مزاج كبد را به ديدن بول و قاروره بيازمايد .
عقل و خرد را به سؤالاتى كه لايق خردمندان است امتحان كنند و اخلاقش را در معرض اختبار درآورند .
هامش
( 1 ) . « جسأت » : صلابت ، سختى