عَلَى اللَّهِ كَذِباً
بر خداى دروغ را به آنكه ملائكه بنات وىاند و بتان نزد او شفاعت ما خواهند كرد
أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ
يا تكذيب كند قرآن و ساير معجزات او را و آنها را بسحر نسبت دهد
إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
بدرستى كه شان اينست كه رستگار نشوند ستمكاران .
وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً
و ياد كن روزى را كه جمع كنيم همهء ايشان را
ثُمَّ نَقُولُ
پس گوئيم يعنى ملائكه را حكم كنيم كه بگويند از روى توبيخ و سرزنش
لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا
مر آنان را كه شرك آوردهاند :
أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ
كجايند آنها كه شما آنها را شريك خداى به حق و معبود مطلق ميساختيد
الَّذِينَ
آن شريكانى كه
كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ
اى كنتم تزعمونهم شركاء و الشفعاء ، يعنى بوديد شما كه گمان ميبرديد كه آنها شريكان خدا يا شفيعان شمايند نزد خدا در روز قيامت « زعم » كه دو مفعوليست هر دو مفعول آن درين مقام محذوف شده از ابن عباس مرويست كه هر زعم كه در قرآن مذكور است بمعنى كذب است .
ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ
پس آن گاه نباشد معذرت ايشان چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام مرويست ، يا كذب ايشان چنانچه على بن ابراهيم تفسير كرده
إِلَّا أَنْ قالُوا
مگر اينكه گويند :
وَ اللَّهِ رَبِّنا
قسم بخدايى كه پروردگار ماست
ما كُنَّا مُشْرِكِينَ
نبوديم ما شرك آرندگان پوشيده نيست كه قيامت محل ظهور حقايق و ترك ارتكاب قبايحست پس چون اين قوم در آن وقت قسم بدروغ ميخوردند با وجود آنكه ميدانند كه دروغ را در آن حين فروغى نيست ؟ جواب آنكه چون عقل ايشان از ادراك اهوال و شدايد قيامت زايل گرديده و در وادى حيرت و حسرت سرگردانند شرك خود را فراموش كرده نميدانند كه چه ميگويند و متنطق به قسم دروغ ميشوند .
در تفسير على بن ابراهيم از حضرت صادق و در روضهء كافى از حضرت امام محمد باقر عليهما السلام روايت كردهاند كه معنى «
ما كُنَّا مُشْرِكِينَ
» اينست كه
« ما كنا