و كفر
قالُوا
گفتند ملائكه از روى سرزنش مر ايشان را :
فِيمَ كُنْتُمْ
در چه كار دين خود بوديد و چرا از دار كفر هجرت نكرديد ايشان بر سبيل اعتذار بىموقع
قالُوا
گفتند كه :
كُنَّا
بوديم ما
مُسْتَضْعَفِينَ
ضعيفان و عاجزان
فِي الْأَرْضِ
در زمين مكه از اينجهت نتوانستيم كه هجرت كنيم و اعلاء كلمهء دين و اظهار آن نمائيم بلكه چون كفار بر ما غالب بودند بنا برين بمشركين پيوستيم و اظهار كفر نموديم
قالُوا
گفتند فرشتگان بر سبيل تكذيب ايشان :
أَ لَمْ تَكُنْ
آيا نبود
أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً
زمين خدا گشاده
فَتُهاجِرُوا
تا آنكه هجرت كنيد
فِيها
در طرفى ديگر آن أرض و اظهار ايمان در آن طرف نمائيد ؟ يعنى شما ميتوانستيد كه از آن كافرستان اختيار مهاجرت كنيد چنانچه جمعى بمدينه مهاجرت كردند و گروهى بحبشه رفتند و دعوى عجز شما كذب محض است .
و فى تفسير على بن ابراهيم « نزلت :
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ
، فيمن اعتزل امير المؤمنين عليه السّلام و لم يقاتل معه ، فقالت الملائكه لهم عند الموت :
فِيمَ كُنْتُمْ ؟ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ
اى لم نعلم مع من الحق ، فقال اللَّه :
أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها
؟ اى دين اللَّه و كتاب اللَّه واضح فتنظروا فيه » يعنى آيهء كريمهء «
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ
» دربارهء جمعى نازل شده كه از امير المؤمنين عليه السّلام برگشتند و در خدمت او با أعداء دين مبين و قاسطين و مارقين در مقام جنگ در نيامدند ، پس فرشتگان كه قابض ارواحند بايشان در وقت مرگ گفتند كه : شما كجا بوديد و در چه كار مشغول بوديد كه با حضرت امير المؤمنين در حرب باغيان مرافقت و موافقت ننموديد ؟ ايشان گفتند كه : ما ضعيف بوديم در زمين ، يعنى نميدانستيم كه حق با كى است تا به او پيونديم : پس حق تعالى فرمود : آيا ارض خدا وسيع نبود ؟ مراد از « ارض » دين خدا و كتاب اوست يعنى آيا دين خدا و كتاب خدا ظاهر نبود كه تا در آن نظر كنيد و بدانيد كه حق با على و على با حق است مخفى نماند كه آنچه على بن ابراهيم روايت كرده تأويل