يعنى از شما خواهان صلح باشند
فَما جَعَلَ اللَّهُ
پس نگردانيد خداى تعالى
لَكُمْ
مر شما را
عَلَيْهِمْ سَبِيلًا
بر مقاتلهء ايشان راهى ، يعنى در اين صورت خداى تعالى شما را اذن بر اخذ و قتل ايشان نداد ، در حديث وارد شده كه چنانچه حق تعالى در آيهء «
فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ
» فرموده : سيرت حسنهء پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله چنين بود كه هر كه با حضرت در مقام جنگ در ميآمد حضرت نيز با او قتال ميكرد و هر آن كس كه از محاربه با حضرت اعتزال ميورزيد حضرت را با او كارى نبود تا آنكه سورهء برائت نازل شد و حق تعالى پيغمبر خود را حكم بقتال مشركين فرمود خواه آنكه از معتزلين باشند و خواه نباشند مگر معاهدين روز فتح مكه را .
و ملا فتح اللَّه رحمه اللَّه تعالى گفته كه : آيهء «
فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ
» تا «
فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا
» باتفاق بآيهء « 1 » «
فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ
» منسوخست .
سَتَجِدُونَ آخَرِينَ
زود باشد كه بيابيد قومى ديگر را
يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ
ميخواهند كه ايمن سازند شما را باظهار اسلام
وَ يَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ
و ايمن سازند قوم خود را باظهار موافقت با ايشان در عدم اسلام صاحب مجمع البيان گفته كه : از حضرت صادق عليه السّلام مرويست كه اين آيه در شأن منافق ملعون يعنى عيينة بن حصن فزارى كه حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله نام او را « الاحمق المطاع فى قومه » گذاشته بود نازل شده زيرا كه او وقتى كه در بلاد بنى فزاره قحط و غلا رو داده بود به خدمت حضرت آمده با آن حضرت شرط كرد كه در بطن نحله اقامت نمايد و آن حضرت تعرضى به حال او و به حال قوم او نرساند
كُلَّما رُدُّوا
هر گاه خوانده شوند
إِلَى الْفِتْنَةِ
بسوى شرك و كفر
أُرْكِسُوا فِيها
باز گردانيده شوند در آن فتنه يعنى قصد كفر كنند
فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ
پس اگر كناره نگيرند از شما و قتال كنند با شما
وَ يُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ
اى و ان لم يلقوا اليكم السلم ، يعنى و اگر القا نكنند بسوى شما صلح و طلب امان را
هامش
( 1 ) - سورهء برائت ، آيهء 5 .