تقديم مفعول [ حضر ] كه [ أحدكم ] است بر فاعلش كه [ الموت ] است از جهت مجرد اهتمام بشأن مفعول است
إِنْ تَرَكَ خَيْراً
اگر بگذارد احدى از شما مال بسيار را ، ارادهء مال بسيار از « خير » مفاد أحاديث است چنانچه مرويست كه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام منع كرد از وصيت ، شخصى را كه نزد او مال بسيار نبود و اين آيه را تلاوت كردند .
زياده كردن لفظ « أحد » با آنكه ظاهر آن بود كه گفته شود : « اذا حضركم الموت ان ترك خيرا » تنبيه بر انست كه مراد از «
كُتِبَ عَلَيْكُمْ
» حكم بر احاد است نه مجموع
الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ
فاعل « كتب » است أى « كتب عليكم الوصية للوالدين و الاقربين » يعنى نوشته شده بر شما وصيت كردن براى پدر و مادر و براى خويشاوندان
بِالْمَعْرُوفِ
بطريق عدل و راستى كه أصلا حيف و ميل در آن نباشد .
مقرر است كه فعل را باعتبار فاعل تذكير و تأنيث كنند ، و درين جا « الوصية » كه فاعل « كتب » است مؤنث واقع شده ، و مع هذا فعلش را كه « كتب » است مذكر آورده يا از جهت آنكه « وصيت » مؤنث غير حقيقى است ، و يا از جهت وقوع فاصلهء بسيار است ميان فعل و فاعل ، و قاعدهء توافق ميان فعل و فاعل در تذكير و تأنيث وقتى است كه فاعل مؤنث حقيقى باشد نه غير حقيقى ، و فاصلهء ميان فعل و فاعل يافت نشود ، و درين مقام هر دو معنى مفقود است و يا از جهت آنكه « وصيت » بمعنى ايصاء مصدريست ، و بنا بر اينست كه ضمير «
فَمَنْ بَدَّلَهُ
» را كه بعد ازين ميآيد و راجع به وصيت است مذكر آورده . مخفى نماند كه « اذا حضر » ظرفيست متعلق بما بعدش كه « الوصية » مصدر است با آنكه گفتهاند كه : تقديم معمول مصدر بر مصدر جايز نيست سيّما وقتى كه معرف بألف و لام باشد ، و وجه تقديم درين مقام اينست كه اين قاعده در غير ظرف جاريست و در ظرف تقديم جايز است ، و توسيط شرط كه «
إِنْ تَرَكَ خَيْراً
» است در ميان جزاء كه « كتب » است و معمول آن كه « الوصية » است بواسطهء مزيد اهتمام است بشأن جزاء .
حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ
مفعول مطلق فعل محذوفست اين به جهت تأكيد مضمون