كردن گردنهاى بندگان از قيد بندگى .
وَ أَقامَ الصَّلاةَ
اى و لكن البرّ برّ من اقام الصلاة ، يعنى و ليكن نيكويى نيكويى آن كس است كه بپاى دارد نماز را با شرائط در اوقات معينه
وَ آتَى الزَّكاةَ
و بدهد زكات واجبه را ، اهل تفسير اتفاق كردهاند كه مراد از ايتاء زكات زكات مفروضه است ، و اما ايتاء مال احتمال دارد كه مراد از آن نيز زكات واجبه باشد ، و مقصود در مرتبهء اول بيان مصارف آن باشد و در مرتبهء ثانى بيان نفس اداء و تحريص و ترغيب بر آن باشد تا تكرار لازم نيايد ، و احتمال دارد كه مراد از ايتاء مال عامتر باشد از واجبه و مندوبه ، و بعضى گفتهاند كه انسب آنست كه مراد « ايتاء مال تصدّقا مندوبة » باشد ، و برين تقدير ذكر مصارف مذكور بنا بر افضليت تصدقست بايشان .
وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ
معطوفست بر « من آمن » كه خبر « لكن » است يعنى و ليكن نيكويى نيكويى آن كس است كه وفا كند بعهد خود
إِذا عاهَدُوا
هر گاه عهد كنند و مراد از [ عهد ] عامتر است از عهد و نذر و يمين
وَ الصَّابِرِينَ
منصوب بر مدح است و مانند « و الموفون » معطوف بر « من آمن » نيست ، و اين تغيير اسلوب اشارت بر زيادتى فضل صبر است بر ساير اعمال ، و تقدير كلام چنين است « اعنى الصابرين » يعنى ميخواهيم از بعض ديگر كه كار نيك ايشان بهتر از همهء نيكهاست صابر را
فِي الْبَأْساءِ
در شدتهاى مالى كه آن تلف مال و عروض فقر و فاقه است
وَ الضَّرَّاءِ
و در شدتهاى بدنى مثل جراحتها و مرضها
وَ حِينَ الْبَأْسِ
و در حين شدت مقاتله و جهاد ، و در بعضى روايات آمده كه مراد از « باساء » محاربه با اعداء است اعم از آنكه آن عدو شيطان باشد يا نفس آدمى ، و مراد از « ضراء » شدت فقر و فاقه است على بن ابراهيم روايت كرده كه
« قوله :
وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ
اى فى الجوع و الخوف ، و الضراء اى فى العطش و المرض ، و حين الباس : عند القتل » .
أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا
اين جمله مستأنفه و متعلق است بر جميع اقوام مذكوره