محذوف باشد ، و حذف حرف جر در آن قياسى است
وَ سَعى فِي خَرابِها
و سعى كرد در خرابى آن مساجد بهدم آن مساجد يا بعدم عبادت در آن .
أُولئِكَ
آن گروه مانعين
ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ
نبوده است ايشان را توانايى اينكه در آيند در آن مساجد مگر آنكه ترسناك باشند از مؤمنين چه جاى آنكه منع توانند كرد مؤمنين را از دخول در آن مساجد ، چنانچه در سال فتح مكه بحيّز ظهور رسيد . چون كلمهء « من » در « من منع » بمعنى « الذى » است چنانچه از ترجمه ظاهر شد ، و « الذى » بحسب لفظ مفرد و بحسب معنى افادهء جمعيّت مىكند بنا برين ضمير راجع بر آن را در « سعى » مفرد آورد نظر بلفظ آن ، و در « اولئك » تا آخر بلفظ جمع آورد بحسب معنى آن مخفى نماند كه « مساجد اللَّه » جمع مضاف بمعرفه است و جمع مضاف بمعرفه افادهء عموم مىكند چنانچه در كتب اصول مبرهن است ، پس حكم اين آيت عام خواهد بود و خصوصيت بمسجدى دون مسجدى ندارد هر چند نزول آيت بنا بر سبب نزول مخصوص باشد به مسجد الحرام ، و
فى تفسير العسكرى عليه السّلام « هى مساجد خيار المؤمنين بمكة لما منعوهم من التعبد فيها بان ألجؤوا رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله الى الخروج عن مكة »
و در بعضى روايات آمده كه مراد از « مساجد » مساجد جميع دنيا است ، و منع از مساجد و سعى در خرابى آن قصد قتل نبىّ و وصى اوست
لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ
مر ايشان راست در دنيا رسوايى و خوارى
وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ
و مر ايشان راست در آخرت عذابى بزرگ .
وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ
و مر خداى راست مواضع طلوع و غروب آفتاب يعنى همهء عالم از خداى تعالى است
فَأَيْنَما تُوَلُّوا
اى فاينما تولوا وجوهكم ، يعنى پس هر جا و هر طرف كه ميگردانيد رويهاى خود را
فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
پس آنجاست قبلهء پسنديده خداى تعالى بنا برين مراد از «
وَجْهُ اللَّهِ
» قبله است . مختار اكثر علماء اماميه بنا بروايت ائمه هدى عليهم السلام اينست كه اين آيت در باب نماز نافله در سفر نازل شده به اين معنى كه مر خداى راست مشرق و مغرب عالم پس در نماز نافلهء سفر در پشت مركب بهر جانب كه روى بگردانيد كه آن مقصد شما باشد در آن سفر پس آنجاست قبلهء مرضيهء الهى ، و صحيح