وارد شده كه ملحق است به پدر و مادر ، محمد و علىّ كه ايشان پدران اين امتند ، و حق ايشان عظيمتر است از حق پدران ، لانهما ينقذونهم من النار ان أطاعوهما ، يعنى بواسطهء آنكه ايشان نگاه ميدارند اين امت را از دخول در آتش جهنم اگر اطاعت ايشان كنند .
وَ ذِي الْقُرْبى
و احسان كنيد به صاحب قرابت خود و در حديث وارد شده كه و ملحق است بذى القربى صاحب قرابت محمّد و علىّ ، و حق خويشان ايشان اعظم است از خويشان پدر و مادرى به قدر زيادتى فضل محمد و على صلوات اللَّه عليهما و على آلهما .
وَ الْيَتامى
يتامى جمع يتيم است چنانچه ندامى جمع نديم است ، يعنى احسان كنيد به يتيمان كه پدران ايشان در طفوليت مفقود شده باشند . در حديث آمده است كه شديدتر از يتيم ايشان آن يتيمى است كه امام از او مفقود شده باشد ، و بدست جهّالى چند گرفتار شده ، پس اگر علماء شيعه هدايت اين نوع يتيمان كنند با ائمهء هدى در مراتب عاليهء جنت محشور خواهند بود .
وَ الْمَساكِينِ
و نيكويى كنيد با فقيران و محتاجان « مساكين » جمع مسكين بر وزن مفعيل است مشتقّ از سكون ، گويا كه فقر او را در گوشهاى ساكن گردانيده و قوّت حركت در او نگذاشته .
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً
اى و قلنا قولوا للناس قولا حسنا ، بنا برين « حسنا » صفت مفعول مطلق محذوفست يعنى : و گفتيم مر بنى اسرائيل را كه بگوئيد مر مردمان را گفتن نيكو ، خواه موافق باشند و خواه مخالف ، چنانچه در حديث تصريح شده ، و اما با موافق بواسطهء آنكه منبسط و خوشحال گرديد ، و اما با مخالف تا آنكه از شر ايشان بر كنار باشيد . و در روايت اهل بيت سلام اللَّه عليهم در تفسير «
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً
» چنين واقع شده كه
« قولوا للناس أحسن ما تحبّون ان يقال لكم »
يعنى بگوئيد مر مردمان را بهتر آنچه دوست داريد كه بشما بگويند . و
فى كتاب الخصال عن الصادق عليه السّلام : « هذه الاية نزلت فى اهل الذمة ثم نسخها قوله تعالى « 1 » :
هامش
( 1 ) سورهء توبه آيهء ، 29