ابن عباس و قتاده و حسن و جبائى در تفسير اين گفتهاند كه حق تعالى تقدير و تدبير همهء امور مىكند بر حسب ارادهء خود در ما بين آسمان و زمين و ميفرستد ملكى را كه موكلست بر آن از آسمان به زمين پس صعود مىكند آن ملك بعد از ساختن و گذاردن امر بسوى مكان كه بجانب آن صعود مينمايد در روزى كه مقدار هزار سال را هست يعنى آنملك فرو ميايد از آسمان و بالا ميرود در مدتى كه اگر آدمى رود بجز هزار سال ميسر نشود زيرا كه از زمين تا به آسمان پانصد سال را هست پس مقدار نزول و عروج آن هزار سال راه بود - مجاهد بر اين وجه تفسير كرده كه حق تعالى بتدبير امر مىكند و حكم هزار ساله ميفرمايد از براى هر شىء پس ملائكه به آن نازل مىشود بجهة رسانيدن آن و صعود مينمايد بجهة ثبت و كتابة آن در صحف خود تا آنكه آن هزار سال منتهى شود بعد از آن ديگر باره حكم هزار ساله ميفرمايد و به همين دستور تا انقراض عالم پس الف سنه از براى نزول و عروج است در دنيا و
خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ
كه در آيه ديگر واقع شده از براى مدت قيامتست
ذلِكَ
آنخدائيكه تدبير امر مىكند بر طريق مذكور
عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ
داناى پوشيده و و پيداست و نهان و آشكارا را يعنى داند امور دنيا و عقبى را و يا عالم است به آنچه بوده باشد و يا خواهد بود پس تدبير امر همهء چيزها مىكند بر وفق حكمة و مصلحت
الْعَزِيزُ
غالبست بر امر و تقدير
الرَّحِيمُ
مهربانست بر بندگان خود بتدبر
الَّذِي أَحْسَنَ
آنخداوندى كه نيكو كرد
كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ
هر چيزى را كه آفريده است يعنى بياراست آن را بر وجهى نيكو بمقتضاى حكمة و وفق مصلحة پس جميع مخلوقات حسن باشد و اگرچه متفاوتند در حسن و گويند كه حسن بمعنى علم است يعنى خداى عالم است كه چگونه خلق ميبايد كرد بر وجه احكام و اتقان
وَ بَدَأَ
و آغاز كرد
خَلْقَ الْإِنْسانِ
آفريدن آدم را
مِنْ طِينٍ
از گل
ثُمَّ جَعَلَ
پس آفريد
نَسْلَهُ
ذريه و فرزندان او را
مِنْ سُلالَةٍ
از خلاصه و نقاوة بيرون آورده از صلب
مِنْ ماءٍ مَهِينٍ
از آبى ضعيف و خوار يعنى نطفهء كه در نهايت حقارت و خواريست
ثُمَّ سَوَّاهُ
پس تسويه و تقويم فرمود او را به تصوير اعضاى او يعنى قالب او را براستتر و خوبتر وجهى بياراست
وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ
و دميد در او از روح خويش اضافهء روح به خود بجهة تشريف و تكريم آدم است و اظهار آنكه وى مخلوقى شريف و عجيبست و او را شأن و مرتبهايست كه مناسبت دارد به حضرت ربوبيت و بجهة اينست كه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرموده كه من عرف نفسه فقد عرف ربه
وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ
و گردانيد يعنى آفريد از براى شما گوش را تا بشنويد
وَ الْأَبْصارَ
و ديدها تا ببينيد
وَ الْأَفْئِدَةَ
و دلها تا دريابيد
قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ