كه همهء امراض و اوجاع كه واقع شود پيك مرگند و رسولان آن و چون اجل بنده نزديك رسد ملك الموت حاضر شود نزد او و او را گويد كه بسا خبرى كه بعد از خبريست و بسا رسولى كه بعد از رسوليست و بسا بريدى كه بعد از بريديست و من خبرىام كه بعد از من خبرى ديگر نخواهد بود و من رسولى و بريدىام كه بعد از من بريدى و رسولى نباشد اجابت پروردگار خود كن خواه برغبت و خواه بكراهت و چون قبض روح او كند و خويشان و مصاحبان او بفرياد و فغان درآيند گويد بايشان كه بر كه فرياد ميكنيد و بر كه ميگرييد بخداى كه من بر او ستم نكردم در اجل يعنى قبل از اجل روح او را قبض نكردم و روزى او نخوردم بلكه خداى او ويرا بخواند و وى اجابة دعوت وى نمود پس بايد كه شما بر نفس خود بگرييد نه بر وى پس بتحقيق كه مرا در شما عود و رجوع بسيار خواهد بود تا از شما هيچكس را باقى نگذارم بعد از آن از حال مشركان خبر ميدهد
وَ لَوْ تَرى
و اگر ببينى اى بيننده
إِذِ الْمُجْرِمُونَ
چون مشركان كه متوغلند در انواع معاصى كه معظم آن شركست
ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ
افكندگان باشند سرهاى خود را در پيش در روز قيامة از غاية خجالت و مذلت و شرمسارى
عِنْدَ رَبِّهِمْ
نزد پروردگار خود يعنى در موقف عرض حساب كه حق تعالى متولى حساب بندگان باشد گويند
رَبَّنا
اى پروردگار ما
أَبْصَرْنا
ديديم آنچه كرده بودى
وَ سَمِعْنا
و شنيديم از تو تصديق پيغمبران را و يا هول رستخيز و آواز صور را شنيديم
فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً
پس بازگردان ما را به دنيا تا بكنيم كار شايسته
إِنَّا مُوقِنُونَ
پس بدرستى كه ما بيگمانانيم و متقيان بسراى عقبا زيرا كه مشاهده كرديم آن را و ما را شكى در آن نيست
و چون مشركان اين را بگويند حق تعالى گويد كه
وَ لَوْ شِئْنا
و اگر ميخواستم
لَآتَيْنا
هر آينه ميداديم در دنيا
كُلَّ نَفْسٍ هُداها
هر نفسى را آنچه راه يافتى بوسيلهء آن بسوى ايمان و عمل صالح يعنى همه را بر وجه الجأ و اضطرار بر ايمان ميداشتيم اما چون تكليف مقتضاى اختيار است نه اجبار چه مكلف بايد كه به اختيار خود ايمان آرد تا مستحق مدح و ثواب باشد از اينجهت ايشانرا ملجأ نساختيم بلكه تبيين امر ايمان نموديم و زمام كفر و ايمان را در دست ايشان داديم كه و من شاء فليؤمن و من شاء فليكفر و ايشان ضلالة را بر هداية اختيار كردند و به آن مستحق عذاب گشتند همچنانكه ميفرمايد
وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي
و ليكن ثابت شده است اين گفتار از من كه
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ
هر آينه پر سازم دوزخ را
مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ
از كفار ديو و آدمى
أَجْمَعِينَ
در حالتى كه همه مجتمع