بدرستى كه آنكه قادر است باحياى زمين بعد از موت
لَمُحْيِ الْمَوْتى
هر آينه زنده كنندهء مردگانست چه احياى ارض احداث مثل آنست كه در او بوده از قواى نباتيه و احياى موتى ايجاد آنست كه در مواد ابدان انسان بوده از قوى و غيرها
وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ
و خداى تعالى بر همهء چيزهاى ممكنه
قَدِيرٌ
تواناست چون قدرت او نسبت بجميع ممكنات يكسانست و احياى موتى از جمله آنست بدليل انشا پس البته بدان قادر باشد
وَ لَئِنْ أَرْسَلْنا
و اگر بفرستيم ما
رِيحاً
بادى كه مؤدى به هلاكت باشد چون دبور كه ريح عذابست و بر مزروعات ايشان وزد
فَرَأَوْهُ
پس ببينند اثر رحمت را كه كشت زار و نباتاتست
مُصْفَرًّا
زرد شده باشد بعد از سبزى و به هلاكت نزديك رسيده باشد چنان كه نفع از آن نتوان ديد
لَظَلُّوا
هر آينه گردند
مِنْ بَعْدِهِ
از پس زردى زرع
يَكْفُرُونَ
كه كافر شوند بنعمتهاى گذشته و كفران نمايند و بايستى كه در اينحال التجا بوى كردندى و از رحمت او نااميد نگشتندى تا رياح روح و راحت در عقب آن وزيده منتج امطار مثمره شود و ثمرات مرغوبه از آن حاصل گردد و چون كفار از آيات مذكوره كه متضمن نعم جليلهاند متذكر نميشوند و به جهت عناد تفكر در آن نميكنند تا راه برند به خالق آن و او را بوحدانيت پرستش كنند
از اين جهت حق تعالى حبيب خود را فرمود ايمحمد از هدايت اين كافران و وعظ و نصيحت ايشان دست بدار
فَإِنَّكَ
پس بدرستيكه تو
لا تُسْمِعُ الْمَوْتى
سخن نميتوانى شنوانيد مردگان را يعنى شاعران را كه سد مشاعر و منع حواس خود كردهاند از حق تعالى پس در حكم مردهگانند
وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ
و نميتوانى شنوانيد كران را
الدُّعاءَ
خواندن ما
إِذا وَلَّوْا
چون برگردند از خواننده
مُدْبِرِينَ
در حالتى كه پشت كنندگانند و گريزندگان يعنى كفار در عدم استماع حق بمنزلهء كرانند كه پشت كردهاند بر متكلم چه كرى كه روى آورنده است اگرچه نميشود اما بسبب حركات لب و دهن و اشارت سر و دست چيزى در مييابد و كرى كه پشت بر متكلم دارد از اين مقدار دريافت نيز محروم است
وَ ما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ
و نيستى تو راه نمايندهء كوران
عَنْ ضَلالَتِهِمْ
از گمراهى ايشان يعنى كفار كه اصلا نظر در حق نميكنند و نميبينند او را بر وجه عناد مانند كورانند پس قدرت ندارى كه باكراه و اجبار ايشان را بايمان دارى و بر تو همين رسانيدن است و بس
إِنْ تُسْمِعُ
نميشنوانى مواعظهء قرآن را
إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ
مگر آنكسرا كه گرويده است
بِآياتِنا
بآيتهاى كتاب ما چه ايمان ايشانرا بر آن ميدارد كه لفظ قرآن را فرا گيرند و در معنى آن تدبر كنند و يا مگر آنانرا كه مشرف