هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ
آيا هست از انبازان شما يعنى بتان كه بزعم شما شريك خدايند
مَنْ يَفْعَلُ
كسى كه بكند
مِنْ ذلِكُمْ
از اين خلق و رزق و اماته و احيا
مِنْ شَيْءٍ
هيچ چيز تا بدان سبب او را پرستش توان كرد و چون از هيچكدام اين كار نيايد پس ايشان را شريك گرفتن بسزد و نشايد
سُبْحانَهُ
پاك است و منزه خداى و مبرا
وَ تَعالى
و برتر
عَمَّا يُشْرِكُونَ
از آنچه شرك ميارند بوى
بعد از آن در بيان شآمة شرك و ترك توحيد ميفرمايد كه
ظَهَرَ الْفَسادُ
آشكارا شد تباهى
فِي الْبَرِّ
در بيابان به خشك سالى و قلة ريع در زراعات و موتان و طاعون و كثرت هدم و قلة آن
وَ الْبَحْرِ
و در دريا بطوفان و غرق كشتى مراد محق بركاتست و كثرة مضار در بر و بحر
بِما كَسَبَتْ
بسبب شآمة آنچه كرده
أَيْدِي النَّاسِ
دستهاى مردمان يعنى بشومى كسب و معاصى و ظهور قبايح از ايشان اغلب علما برآنند كه مراد از فساد ناآمدن باران است چه وقتى كه باران نبارد در بيابان نباتات نرويد و در دريا لؤلؤ و جواهر منعقد نشود و كشاف گفته كه چون باران منقطع گردد جانوران آبى نابينا شوند حاصل كه حق تعالى اسباب افساد دنيويه آدميان را مهيا كرد
لِيُذِيقَهُمْ
تا بچشاند ايشان را
بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا
برخى از جزاى آنچه كردهاند چه تمام آن در آخرت خواهد بود
لَعَلَّهُمْ
شايد كه ايشان چون بچشند اين بعض جزا را
يَرْجِعُونَ
بازگردند از شرك بتوحيد و از معصيت بطاعت يا بازگردند آنهائيكه بعد از ايشان باشند از معاصى و قبايحى كه ميكردند
قُلْ
بگو اى محمد مشركان را كه
سِيرُوا فِي الْأَرْضِ
برويد در زمين امم ماضيه
فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ
پس بنگريد كه چگونه ميبود
عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ
سر انجام آنان كه پيش از ايشان بودند كه قصور ايشان قبور شده و از ديار و حصار ايشان ديار نمانده
كانَ أَكْثَرُهُمْ
بودند بيشتر آن امم كه هلاك شدند
مُشْرِكِينَ
شرك آرندگان مراد باكثر جميع ايشانست چه استعمال اكثر در مقام جميع در كلام عرب شايع است و يا آنكه مراد آنست كه اكثر ايشان بجهة شرك و اقل ايشان بسبب معاصى ديگر هلاك شدند و چون كفار مكه از اين موعظه پند نميگيرند
فَأَقِمْ وَجْهَكَ
پس راست گردان روى خود را يعنى من جميع الوجوه توجه نماى و مستقيم شو
لِلدِّينِ الْقَيِّمِ
براى كيش راست كه بنهاية استقامة رسيده يعنى بر جادهء دين اسلام ثابت قدم و راسخ دم باش
مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ
پيش از آنكه