كلمهء عذاب كه آن آيات وعيد است يا كلمهء لأملأن جهنم و آنها رؤساى اهل ضلال باشند يا ديوان گويند
رَبَّنا
اى آفريدگار ما
هؤُلاءِ الَّذِينَ
اين گروه يعنى ضعفا و اتباع ما آنانند كه
أَغْوَيْنا
گمراه كرديم ايشان را
أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا
استينافست براى بيان آنكه ايشان به اختيار خود گمراه شدند و از رؤساء و شياطين همين وسوسه بوده يعنى گمراه ساختيم ايشان را پس گمراه شدند به اختيار خود همچنانكه گمراه بودند و قطع نظر كردند در ادلهء عقليه و نصايح رسولان و كتب منزله كه مملو بود بوعد و وعيد و مواعد و زجر و صارف ايشان از لغز دايمى ايشان بايمان و به مجرد وسوسه و خواندن ما ايشان را بضلالة تابع ما شدند به اختيار خود اكنون
تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ
تبرا كرديم بسوى تو از ايشان و از آنچه ايشان اختيار كردند بر وفق هواى خود از كفر و طغيان
ما كانُوا
نبودند بحسب واقع
إِيَّانا يَعْبُدُونَ
كه ما را پرستيده باشند بلكه پرستش هواهاى فاسده و رايهاى باطله خود كردند و پيروى نفس خود نمودند
وَ قِيلَ ادْعُوا
و گويند كافران را كه بخوانيد
شُرَكاءَكُمْ
انبازان خود را يعنى آنان را كه شريك ما ساختيد از بتان و غير آن تا عذاب از شما دفع كنند
فَدَعَوْهُمْ
پس بخوانند ايشان را از فرط حيرت و يا باميد نصرت
فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ
پس اجابت نكنند مر ايشان را بجهة عجز از اجابت نصرت
وَ رَأَوُا الْعَذابَ
و ببينند تابعان و متبوعان عذاب را لازم خود
لَوْ أَنَّهُمْ
اگر آنكه ايشان
كانُوا يَهْتَدُونَ
بودندى و راه يافتندى بوجهى از وجوه حيله دفع عذاب از خود ميكردند بسبب آن و ليكن نتوانند و راه نيابند به آن و يا اگر مهتدى ميبودند به حق آن عذاب را مشاهده نميكردند
وَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ
و ياد كن روزى را كه ندا كند اهل تكذيب را
فَيَقُولُ
پس گويد بر وجه تقريع و توبيخ
ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ
چه جواب داديد فرستادگان را يعنى شما را دعوت كردند به حق
فَعَمِيَتْ
پس پوشيده شود
عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ
بر خود از هول و هيبت آن روز مشاهده و عذاب ندانند كه چگويند
فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ
پس ايشان نپرسند از يكدگر كه چه جواب گوئيم چه همهء سائل و مسئول فرومانده باشند يا از غايت دهشت و حيرت پرواى پرسش نكنند
و بعد از ذكر حال كفار بيان حال تابعان مىكند كه
فَأَمَّا مَنْ تابَ
پس اما آنكه توبه كرد از شرك
وَ آمَنَ
و گرويد به خدا و رسول
وَ عَمِلَ صالِحاً
و كرد كردار شايسته
فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ
پس اميد هست كه باشد از رستگاران و بوقت سؤال و جواب فرو