نماند ذكر عسى با آنكه مؤمن تائب صالح مجزوم الفلاح و متيقن الفوز است به جهت آنست كه تا ميان خوف و رجا باشد و به عمل صالح خود مغرور نشود و ديگر آنكه عسى از جانب خداى تعالى در جميع قرآن بمعنى وجوبست
آوردهاند كه صناديد قريش طعنه ميزدند كه خداى تعالى چرا محمد را براى نبوت اختيار كرد بايستى كه چنين منصبى عالى ببزرگى از اهل طايف و مكه رسيدى حق تعالى در جواب ايشان فرمود كه
وَ رَبُّكَ
و پروردگار تو
يَخْلُقُ
ميآفريند
ما يَشاءُ
آنچه ميخواهد بر وجه مصلحت و حكمت
وَ يَخْتارُ
و برميگزيند براى رسالت هر كرا ميخواهد
ما كانَ
نيست و نباشد
لَهُمُ الْخِيَرَةُ
مر كافران را چون وليد مغيره و ساير طاغيان را در آن اختيارى يعنى ايشان را نسزد كه براى نبوت كسى را برگزينند چه زمام اختيار در قبضهء قادر مختار است هر كرا مصلحت بيند و حكمت او مقتضى آن باشد رسالت دهد و هر كرا مصلحت تقاضاى آن نكند اين رتبهء ارجمند ندهد و گويند معنى آنست كه اختيار مىكند آنچيزيرا كه مر ايشانرا خير و صلاح است در آن
سُبْحانَ اللَّهِ
منزه و مبراست خداى از آنكه كسى بالاى اختيار او اختيارى باشد و او را شريكى و منازعى در خلق او باشد و جرات نمايد بر او در اختيار كردن آنچه او سبحانه اختيار نفرموده
وَ تَعالى
و بلند مرتبه و برتر است
عَمَّا يُشْرِكُونَ
از مشاركت آنچه شرك ميآورند بوى بتپرستان و شريك وى ميگيرند
بعد از آن اقامت حجت ميفرمايد بر صحت اختيار خود بقوله
وَ رَبُّكَ يَعْلَمُ
و آفريدگار تو ميداند
ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ
آنچه ميپوشد سينهاى ايشان يعنى آنچه پنهان ميدارند از عداوت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و كينهء مؤمنان
وَ ما يُعْلِنُونَ
و آنچه آشكارا ميسازند از طعن در نبوة و تكذيب قرآن و چون غير او عالم به باطن و ظاهر بندگان نيست پس متفرد خواهد بود در خلق و اختيار و مبرا از شريك و منازع در آن
پس به جهت تاكيد اينمعنى ميفرمايد كه
وَ هُوَ اللَّهُ
و اوست خداى مستحق عبادت
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
هيچ معبودى بسزا نيست مگر او
لَهُ الْحَمْدُ
مر او راست ستايش ثنا و حمد و مدح
فِي الْأُولى وَ الْآخِرَةِ
در اين سرا و در آن سرا زيرا كه مولى و منعم و عاجل اجل بندگان اوست نه غير او و لهذا اهل ايمان همچنانكه در دنيا حامد اويند و شاكر در آخرة نيز حامد او خواهند بود
وَ لَهُ الْحُكْمُ
و مر او راست كارگذارى و فرمانروائى
وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
و بسوى جزاى او بازگرديده خواهند شد در روز نشور و همه را بر وفق عمل جزا خواهد داد
بعد از آن بيان توحيد خود مىكند كه
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ
بگو اى محمد منكران توحيد